Tepelena

Tepelena ngrihet mbi Vjosë, pranë vendit ku Drinoja derdhet në të, në një nyjë luginash që zotëron rrugët e jugut. Kjo pozitë e bëri vendin kështjellë bizantine, vendqëndrim të dytë të Ali Pashës, skenë të vargjeve të Bajronit dhe, nën diktaturë, vendin e kampit famëkeq ku u internuan familje të tëra me fëmijët e tyre. Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Tepelenës ka 6.761 banorë.

Pse ka rëndësi

• Tepelena është qyteti i Ali Pashës: Britannica e lind aty më 1744, Robert Elsie e vendos lindjen herë në qytet e herë në Hormovën fqinje, dhe pashai e rindërtoi kështjellën bizantine si vendqëndrimin e tij të dytë pas Janinës.
• Në vjeshtën e vitit 1809 Lord Bajroni udhëtoi nëntë ditë nga Janina për ta takuar pashanë në Tepelenë, dhe qyteti hyri me minaret e veta në Këngën e Dytë të «Childe Harold's Pilgrimage».
• Nga viti 1949 deri më 1953 ose 1954, sipas burimit, regjimi komunist mbajti këtu pas telave me gjemba rreth 1.500 familje, sipas Kujto-s dhe AIDSSH-së; Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur numëron rreth 600 të vdekur, 300 prej tyre fëmijë.

Gryka e Antigonesë

Robert Elsie e përshkruan Tepelenën si një qytet të vogël në bashkimin e Vjosës me Drinon, me një kështjellë që zotëron kalimin nga veriu në jug dhe grykën e Këlcyrës aty pranë. Historia e Popullit Shqiptar e Akademisë së Shkencave, duke ndjekur Polibin, rrëfen se në vitin 230 para erës sonë, në kohën e mbretëreshës Teuta, ndërsa forcat ilire të zbarkuara nga deti merrnin Foiniken, kryeqendrën e Lidhjes Epirote, 5.000 ilirë nën komandën e Skerdilaidit zbritën drejt jugut nëpër ngushticën e Antigonesë, të cilën Akademia e njëjtëson me grykën e Tepelenës. Forcat epirote të dërguara kundër tyre nuk e ndalën dot marshimin, dhe pak më pas ushtria epirote u shpartallua buzë lumit pranë Foinikes.

Kampi i sulltanit dhe teqet e dervishëve

Kur sulltan Bajaziti II u nis vetë më 1492 për të shtypur kryengritjen e Himarës e të Labërisë, ushtria perandorake arriti në maj në Tepelenë dhe vendosi aty kampin e saj, ndërsa një flotë prej 300 anijesh mbyllte bregdetin. Fushata mori 8.000 robër për tregjet e skllevërve, por qëndresën nuk e theu: sulltani u njohu malësorëve vetëqeverisjen sipas dokeve të tyre kundrejt një tributi të vogël. Sipas kronistit osman Aliu, kur ushtritë po largoheshin nga Tepelena, një kryengritës i veshur si dervish iu sul sulltanit në rrugë, por nuk arriti ta vriste.

Emri i qytetit, me prejardhje turke sipas Elsie-t, është regjistruar si Tepedelen më 1506. Sipas Elsie-t, dervishët sadi kujdeseshin për tyrben e Demir Hanit në Tepelenë, dhe arkivat osmane dokumentojnë aty në shekullin XIX dy teqe sadie, atë të Ali Pashës dhe atë të Ibrahim Pashës.

Shtëpia e Ali Pashës

Britannica e lind Ali Pashë Tepelenën më 1744 në Tepelenë, djalë i Veliut, beut të vendit, i cili vdiq i varfër kur Aliu ishte katërmbëdhjetë vjeç. Robert Elsie, në zërin kushtuar pashait, pajtohet për Tepelenën; në zërin kushtuar qytetit e vendos lindjen në Hormovën fqinje, fshat i njësisë së sotme Qendër Tepelenë. Nga prijës kaçakësh ai u ngrit në pasha të Janinës më 1788 dhe ngriti, sipas Elsie-t, një principatë gati autonome brenda Perandorisë Osmane. Elsie shkruan se e rindërtoi kështjellën e vjetër bizantine në vitet 1809–1812 dhe e bëri vendqëndrimin e tij të dytë pas Janinës; Fondi Shqiptar i Zhvillimit e daton rindërtimin në vitin 1819 dhe i jep kalasë katër deri në pesë hektarë, tri hyrje e tri kulla.

Diplomati francez François Pouqueville, i strehuar në pallat në fillim të shekullit XIX, e pa ndryshe nga i zoti: pashai ia lavdëronte Tepelenën si parajsë të dytë, ai pa një luginë të zymtë dhe një pallat me «the repulsive air of a prison», nën të cilin, netëve, dëgjonte zinxhirët e të burgosurve në birucat e gdhendura në shkëmb.

Bajroni në Tepelenë, 1809

Në vjeshtën e vitit 1809 erdhi në Tepelenë Lord Bajroni. Në letrën që i dërgoi së ëmës nga Preveza më 12 nëntor, poeti rrëfen se në Janinë nuk e kishte gjetur pashanë, sepse ky ishte me ushtrinë duke rrethuar Ibrahim Pashën në kështjellën e Beratit. Nga Janina iu deshën nëntë ditë për të arritur në Tepelenë, rezidencën fshatare të pashait. Hyri në qytet në orën pesë pasdite, kur dielli po perëndonte, mes shqiptarësh me fustanella të bardha, dyqind kuajsh të shaluar dhe daullesh që binin. Pashai e priti në këmbë, e uli në të djathtë të vet dhe e trajtoi si bir; Bajroni qëndroi tri ditë. Nderimet nuk e verbuan: në të njëjtën letër e quajti mikpritësin «a remorseless tyrant, guilty of the most horrible cruelties».

Udhëtimi u bë poezi në Këngën e Dytë të «Childe Harold's Pilgrimage», botuar më 1812, ku strofa LV e sjell udhëtarin në muzg, mbi brigjet e lumit që Bajroni e quan Laos, para «The glittering minarets of Tepalen». Ali Pasha u vra në Janinë më 1822, në fund të rrethimit osman; Tepelenës i mbeti kështjella e tij.

Nga kryengritja e 1833-s te Marrëveshja e Tepelenës

Sipas Historisë së Shqipërisë të Akademisë së Shkencave, në fillim të korrikut 1833 banorët e krahinës së Tepelenës ngritën krye dhe morën qytetin; kryengritja, e udhëhequr nga Balil Nesho, u shtri në Gjirokastër e në Delvinë, dhe te fshati Luzat trupat e qeveritarit të ri osman, Emin Pashës, u shpartalluan. Më 1847, në kryengritjen që lindi nga Kuvendi i Mesaplikut, vullnetarët e Tepelenës hynë si grupe më vete në të dy grupimet e saj, në atë të veriut me Rrapo Hekalin dhe në atë të jugut me Zenel Gjolekën, shkruan historiani Bernard Zotaj.

Anastas Byku nga Lekli botoi në vitet 1861–1862 në Lamia të Greqisë gazetën greqisht-shqip «Pellasgos», kushtuar çështjes shqiptare, dhe më 1861 një abetare të vogël që e shkruante shqipen me alfabet grek; Akademia shënon se, ndonëse punoi për shkolla shqipe, ai u shpreh kundër zhvillimit të pavarur të shqiptarëve dhe për hyrjen e tyre në gjirin e helenizmit. Kur në maj të vitit 1877 patriotët e jugut ngritën në Janinë një komitet të fshehtë nën kryesinë e Abdyl Frashërit, Tepelenën e përfaqësonte aty Sulejman Tahiri.

Lëvizja e armatosur e vitit 1911 u mbyll pikërisht këtu. Pas marrëveshjes së Podgoricës me malësorët e veriut, qeveria xhonturke dërgoi në jug Abdyl Ypin dhe Fejzi Alizotin, dhe më 18 gusht 1911 u mblodhën në Tepelenë përfaqësuesit e parisë shqiptare dhe krerët e çetave të vilajetit të Janinës. Marrëveshja e Tepelenës, sipas Akademisë, parashikonte për jugun të drejta më të gjera se ato të veriut: falje të përgjithshme, mësimin e shqipes në shkollat shtetërore dhe subvencione për shkollat shqipe, nëpunës që njihnin gjuhën e vendit, shërbim ushtarak në vend në kohë paqeje dhe rihapjen e Shkollës Normale të Elbasanit.

1920: flamuri i grisur

Në pranverën e vitit 1920 Tepelena kishte ende garnizon italian. Sipas historisë akademike, të përmbledhur nga studiuesi Albert Habazaj në gazetën Dielli, në maj, kur autoritetet e qeverisë hynë në Tepelenë për ta marrë në dorëzim qytetin, që ndodhej jashtë zonës që Roma synonte ta aneksonte, ushtarët italianë grisën flamurin shqiptar, dëbuan komisionerin qeveritar dhe e shpërndanë me dhunë popullin e mbledhur për të festuar. Ultimatumi që komiteti «Mbrojtja Kombëtare» i dërgoi pak më vonë gjeneralit italian kërkonte që Vlora, Tepelena dhe Himara t'i dorëzoheshin qeverisë kombëtare. Kur nisi Lufta e Vlorës, në mbrëmjen e 5 qershorit, garnizoni i Tepelenës qe ndër ato ku u luftua më ashpër gjatë natës; luftimet aty zgjatën pesë ditë, dhe kur ra Tepelena, më 10 qershor, e gjithë krahina ishte e lirë, përveç Vlorës e Kaninës. Nga Salaria e Tepelenës ishte Selam Musai, plaku që udhëhoqi çetën e fshatit të vet dhe ra në ullishtet e Vlorës gjatë sulmit të përgjithshëm mbi qytetin; një shesh në zonën historike të kështjellës mban emrin e tij. Pas protokollit shqiptaro-italian të gushtit, gati 1.400 ushtarë e oficerë italianë, që mbaheshin robër në kampet e Vajzës e të Tepelenës, u lanë të lirë.

Kampi i Tepelenës, 1949–1954

Diktatura e goditi Tepelenën që në vitet e para: sipas Elsie-t, Baba Kamil Glava i Tepelenës u ekzekutua më 1946 në Gjirokastër, dhe Baba Shefket Koshtani i Tepelenës një vit më vonë, në persekutimin e klerit bektashi. Por emri i qytetit do të lidhej me internimet. Sipas studiuesit Kastriot Dervishi, ish-drejtor i Arkivit të Ministrisë së Brendshme, dhe sipas arkivit Kujto, kampi nisi punën në maj të vitit 1949, kur aty u sollën të internuarit e kampit të Beratit, dhe u ngrit në kabinat e mbetura nga pushtimi italian. Brenda telave me gjemba, nën roje të armatosura, mbaheshin familjarët e të dënuarve, të të arratisurve dhe të ushtarakëve dezertorë: pleq, gra e fëmijë që, sipas Dervishit, regjimi i mbante si pengje për të arratisurit politikë dhe i lironte kur ata dorëzoheshin. Burrat, gratë dhe fëmijët mbi dymbëdhjetë vjeç prisnin dru në malet përreth dhe i bartnin në shpinë për kilometra, shkruan Harta e Kujtesës. Një e mbijetuar i tha BIRN-it se fëmijët dhe ata që nuk punonin merrnin 400 gramë bukë misri, punëtorët 600.

Shifrat ndryshojnë sipas burimit. Arkivi Kujto dhe AIDSSH-ja, autoriteti për dosjet e ish-Sigurimit, flasin për rreth 1.500 familje të dërguara në Tepelenë. Statistikat e vitit 1950 që botoi Dervishi japin 554 fëmijë të pranishëm në maj, numrin më të lartë të atij viti, dhe 1.405 të internuar gjithsej në gusht. Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit, në njoftimin e konferencës së vitit 2014, shkruan se në kamp jetuan, vuajtën e vdiqën më shumë se 1.200 njerëz dhe e jep kampin në funksion në vitet 1945–1954. Për të vdekurit, Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP), në një projekt me AIDSSH-në, jep rreth 600 të vdekur e të vrarë në vitet 1949–1954, mes tyre 300 fëmijë; Harta e Kujtesës, duke u mbështetur te Dervishi, flet për të paktën 300 fëmijë që i morën epidemitë, uria, mungesa e mjekimit dhe minat e mbetura në tokë; BIRN-i shkruan për disa qindra fëmijë. Dokumentet që AIDSSH-ja citoi për BIRN-in regjistrojnë vdekje nga dizenteria në vitet 1949–1950 dhe një rënie të numrit të fëmijëve në kamp nga 460 në janar në 164 në dhjetor të vitit 1950; kryetarja e autoritetit tha se dokumentet tregojnë edhe një epidemi tifoje. Eshtrat e fëmijëve, sipas Hartës së Kujtesës, u zhvendosën disa herë me vendim të nëpunësve të kampit dhe përfunduan buzë lumit Bënçë.

Edhe data e mbylljes ndryshon. Dervishi dhe Kujto shkruajnë se vdekshmëria e lartë e fëmijëve dhe nevoja për ta konsoliduar internimin sollën mbylljen e dy kampeve të fundit me tela me gjemba në fund të vitit 1953; BIRN-i, me AIDSSH-në dhe një të mbijetuar, e shënon mbylljen më 1954, ndonëse sipas zëdhënëses së AIDSSH-së vendimi u mor në fund të 1953-shit. Kampi u bë i njohur edhe jashtë vendit: sipas Dervishit, ai zuri vend në raportin që qeveria amerikane i paraqiti OKB-së në shkurt 1955. Heqja e telave nuk i dha fund internimit; kampet e hapura, pa tela me gjemba, vazhduan, shënon BIRN-i.

Tepelena sot

Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Tepelenës ka 6.761 banorë, 3.479 burra e 3.282 gra; 844 prej tyre janë nën pesëmbëdhjetë vjeç dhe 1.723 janë 65 vjeç e sipër, më shumë se një në katër banorë. Në regjistrimin e vitit 2011, të njëjtat katër njësi kishin 8.949 banorë. Bashkia u formua me reformën territoriale të vitit 2014 nga njësitë Tepelenë, Qendër Tepelenë, Lopës e Kurvelesh dhe, sipas vetë bashkisë, përfshin një qytet e 24 fshatra në 431 kilometra katrorë.

Kështjella nuk është muze i heshtur: sipas Fondit Shqiptar të Zhvillimit, brenda mureve të saj jetojnë rreth 300 banorë. Krahina mban gjallë edhe një trashëgimi tjetër: Elsie e radhit Tepelenën, bashkë me Vlorën, Gjirokastrën e Përmetin, ndër viset ku njihet më shumë polifonia, dhe shënon se Kanuni i Labërisë zbatohej sidomos brenda të ashtuquajturave tri ura, të Drashovicës, të Tepelenës e të Kalasës.

Kampi është sot gërmadhë. Të mbijetuarit dhe organizatat që studiojnë diktaturën kanë kërkuar që të shndërrohet në muze kujtese; një projektligj i paraqitur në parlament në qershor 2022, për ta kthyer në muze kombëtar bashkë me burgun e Spaçit, nuk ishte ndjekur me asnjë masë deri në shtator 2023, shkruan BIRN-i, dhe, ndryshe nga Spaçi, kampi nuk ishte shpallur monument kulture. ISKK-ja e ka rindërtuar kampin në filmin «Muzeu virtual i Tepelenës», me grafikë tredimensionale.