Omer Nishani: mjeku që u bë kreu i parë simbolik i shtetit

Kur në orën 23:00 të natës së 25 majit 1954 mjeku Omer Nishani ra në dhomën e tij në Tiranë me dy plagë armësh zjarri në gjoks, vendi humbi kreun e tij të parë të shtetit — po pa e kuptuar mirë se çfarë kishte humbur. Njeriu që kishte firmosur si president aktet e para të Republikës Popullore ishte, në të vërtetë, një mjek gjirokastrit që e kishte nisur udhën si emigrant kundër Ahmet Zogut, e kishte mbaruar si nënshkrues i heshtur i një pushteti që nuk e drejtonte. Historia e tij është historia e një brezi të tërë atdhetarësh që hapën derën e shtetit të ri e mbetën jashtë dhomës ku merreshin vendimet.

Mjeku nga Gjirokastra

Omer Nishani lindi më 5 shkurt 1887 në Gjirokastër, në atë kohë pjesë e Perandorisë Osmane. Studioi mjekësinë dhe e ushtroi zanatin gjatë Luftës së Parë Botërore e viteve që pasuan: mjek në Gjirokastër e Ballsh, pastaj në spitalin e Tiranës dhe si mjek komunal në Durrës deri në mesin e viteve njëzet. Ishte një prej asaj shtrese profesionistësh që shkollimi europian i kishte formuar jashtë vendit e që u kthyen për ta ndërtuar shtetin e brishtë shqiptar të pasluftës — mjekë, juristë, inxhinierë që besonin se dija ishte forma më e sigurt e atdhedashurisë.

Rrjeti i mërgimit kundër Zogut

Politika e futi herët në rrezik. Në vitin 1924 Nishani u përfshi në qarqet që kundërshtuan ashpër Ahmet Zogun dhe u burgos shkurtimisht pas një tentative atentati; e mbështeti Revolucionin e Qershorit të Fan Nolit, që për pak muaj rrëzoi Zogun para se ky të kthehej me forcë. Kur qeveria e Nolit ra në dhjetor 1924, Nishani mori rrugën e mërgimit — Itali, Austri, Zvicër.

Në mërgim ai u bë një nyjë e rrjetit antizogist që lidhte Gjenevën me Vjenën e me Moskën: në 1925 ishte ndër themeluesit e Komitetit Nacional Revolucionar (KONARE), organizatës radikale që synonte rrëzimin e Zogut, dhe ndihmoi të drejtohej gazeta e saj «Liria Kombëtare», që doli në Gjenevë nga viti 1926 deri në 1932. Ky ishte një brez shqiptarësh të shpërndarë nëpër Europë — Noli, Nishani e shokët e tyre — që e mbajtën gjallë një ide të Shqipërisë ndryshe nga ajo e mbretit, duke shkruar, botuar e komplotuar nga kryeqytetet e huaja. Pas 1933 Nishani kaloi vite si emigrant politik në Greqi, derisa lufta e ktheu në atdhe.

Nga Labinoti te Përmeti

Kur pushtimi fashist e ktheu përmbys rendin e vjetër, Nishani iu bashkua Lëvizjes Nacionalçlirimtare. Në 1943, në Konferencën e Labinotit, u zgjodh anëtar i Këshillit të Përgjithshëm Nacionalçlirimtar — trupi që po merrte formën e një shteti në ilegalitet. Një vit më vonë, në Kongresin e Përmetit të majit 1944, mosha, autoriteti moral dhe e kaluara e tij atdhetare e ngritën në krye të Kryesisë së Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar — pra, kreu simbolik i shtetit të ri që po lindte. Ishte figura e respektuar rreth së cilës mund të bashkoheshin edhe ata që nuk ishin komunistë; emri i një mjeku të vjetër të mërgimit u vu në ballë të një lëvizjeje që në thelb e drejtonte një brez shumë më i ri.

Kreu simbolik i një shteti që s'e drejtonte

Nga 22 tetori 1944 deri në mars 1946 Nishani shërbeu si ministër i Punëve të Jashtme i qeverisë së parë të pasluftës, dhe më pas, nga 16 marsi 1946 deri më 1 gusht 1953, si Kryetar i Kryesisë së Kuvendit Popullor — domethënë kreu i shtetit i Republikës Popullore të Shqipërisë për shtatë vjet. Nënshkrimi i tij qëndron nën dokumentet themeluese të regjimit.

Por titulli fshihte një të vërtetë të hidhur. Pushteti i vërtetë u përqendrua shpejt te Enver Hoxha dhe aparati i Partisë; presidenca e Nishanit ishte kryesisht ceremoniale, një fasadë respektabiliteti mbi një diktaturë që po ngurtësohej. I njëjti model që Zhurma e ka gjurmuar që nga Përmeti — një front i gjerë që ngushtohet në një grusht, pastaj në një njeri — e la mjekun e vjetër atdhetar në rolin e nënshkruesit, jo të vendimmarrësit. Fakti që gruaja e tij, austriakja Rozvita von Woler, u nda prej tij kur ai u bë president, tregon sa e vetmuar ishte bërë kjo lartësi.

Fundi në errësirë

Më 24 korrik 1953 Nishani dha dorëheqjen «për arsye shëndetësore»; në gusht e zëvendësoi Haxhi Lleshi. Më pak se një vit më vonë, natën e 25 majit 1954, ai vdiq nga dy të shtëna armësh zjarri në banesën e tij. Dosja e Ministrisë së Brendshme dhe autopsia e regjistruan si vetëvrasje — një përfundim tabu për kohën, që regjimi u përpoq ta mbulonte. Dëshmi të mëvonshme e vunë në dyshim versionin zyrtar, duke lënë hapur pyetjen nëse ish-presidenti u vetëvra apo u hoq nga mesi. E vërteta e saktë mbetet e mbyllur në kasafortat e një shteti që i varroste heshturazi themeluesit e vet të papërshtatshëm. Ajo që dihet me siguri është arku: mjeku i Gjirokastrës që ëndërroi një Shqipëri të lirë nga mërgimi, e pa atë Shqipëri të lindte, i vuri firmën — dhe pastaj u fshi nga faqja e saj.