Qytetet ilire sot: lista nga Shkodra e Lezha te Bylisi, Risani dhe Zgërdheshi

Nga Scodra te Damastioni: katërmbëdhjetë qytete antike në Iliri e në portat e saj, me vendin e sotëm, burimin antik që i dëshmon dhe çfarë mbetet e debatuar.

Redaksia ZHURMA · 29 tetor 2026, 12:51 · 9 min lexim

Qytetet e ilirëve shtrihen sot në Shqipëri dhe në Malin e Zi: Shkodra (Scodra), Lezha (Lissus), Risani (Rhizon), Ulqini (Olcinium), Dioklea pranë Podgoricës, Bylisi, Amantia dhe Dimali janë gërmadha që vizitohen edhe sot. Dy qytetet më të famshme të bregut, Durrësi (Epidamni) dhe Apolonia, ishin koloni greke të ngritura në tokë ilire. Damastioni dhe Albanopoli njihen vetëm nga burimet: vendi i tyre mbetet i debatuar dhe disa hipoteza i kërkojnë në Kosovë ose në Maqedoninë e Veriut.

Shkallët e gurta të stadiumit antik të Amantias, të gdhendura në shpatin e kodrës, me bimësi dhe kodra në sfond — Stadiumi i qytetit antik të Amantias në Ploçë të Vlorës, i ndërtuar në shekullin III p.e.s. · Foto: Carole Raddato / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0) Foto: Carole Raddato Licenca: CC BY-SA 2.0

Përmbajtja20 pjesë

Për secilin qytet jepet vendi i sotëm, koha kur përmendet dhe burimi: historianët antikë, monedhat, mbishkrimet ose gërmimet. Datat e themelimit janë shpesh hipoteza arkeologjike dhe thuhen si të tilla.

Qytetet e mbretërisë ilire në veri

Scodra – Shkodra

Kryeqyteti i fundit i mbretërisë ilire, në kodrën e Rozafës në Shkodër. Tit Livi e quan fortesën më të fortë të labeatëve, të mbrojtur nga dy lumenj, dhe thotë se Genti e kishte zgjedhur si kështjellë të mbretërisë. Pas një dalje të dështuar para portës, më 168 p.e.s. mbreti shkoi nga Shkodra në kampin romak, pesë milje larg, dhe iu dorëzua pretorit Anic. Pas fitores Anici la garnizon në Shkodër, «që kishte qenë kryeqyteti i mbretërisë». Më gjerë: Shkodra, kryeqyteti ilir.

Lissus – Lezha

Qyteti ilir në grykën e Drinit, sot Lezha. Muret e para, të tipit ilir, datohen në fund të shekullit IV p.e.s.; mbi qytet, në malin e Shëlbuemit, qëndronte kështjella Akrolis. Diodori i Siçilisë shkruan se Dionisi i Sirakuzës themeloi më 385 p.e.s. një qytet të quajtur Lisos; disa studiues e lidhën me Lezhën, por të tjerë sot e kërkojnë te Issa, në Adriatikun verior, dhe muret e para të Lezhës i mbajnë ilire. Në traktatin e vitit 228 p.e.s. Teuta u detyrua, sipas Polibit, të mos lundronte përtej Lisit me më shumë se dy anije, edhe ato të paarmatosura. Rreth vitit 213 p.e.s. (disa studiues e vendosin më 211) Filipi V e mori qytetin, fortifikimet e të cilit Polibi i quan «jashtëzakonisht të forta nga natyra dhe nga dora e njeriut». Më 168 p.e.s. Genti mblodhi në Lis ushtrinë e vet prej 15.000 vetësh (Livi).

Rhizon – Risani (Mali i Zi)

Qyteti më i vjetër i gjirit të Kotorrit, «gjiri i Rizonit» te Straboni. Përmendet në shekullin IV p.e.s. te Pseudo-Skilaksi; nën ardianët u bë kështjella kryesore e Agronit dhe strehimi i fundit i Teutës. Gërmimet e Universitetit të Varshavës nxorën më 2010 një enë me 4.656 monedha të mbretit Ballaios, dëshmi e një punishteje mbretërore. Pas vitit 168 p.e.s. romakët vendosën një komandant në Rizon dhe Olcinium, «qytete me pozitë shumë të përshtatshme» (Livi).

Olcinium – Ulqini (Mali i Zi)

Në kështjellën e vjetër të Ulqinit ruhen gjurmë muresh ciklopike ilire. Plini shkruan se Olciniumi «më parë quhej Colchinium, i themeluar nga kolkët», një gojëdhënë; Livi i quan banorët Olciniatas. Më 168 p.e.s. qyteti u nda nga Genti dhe kaloi te Roma, që e bëri më vonë oppidum civium Romanorum.

Doclea – pranë Podgoricës (Mali i Zi)

Qyteti i dokleatëve, rreth 3 km në veri të Podgoricës së sotme. Plini i numëron dokleatët me 33 dekuri ndër fiset e juridiksionit të Naronës. Sipas studiuesve, Dioklea u bë municipium në kohën e Klaudit (41–54 e.s.); vlerësohet se kishte 8.000–10.000 banorë dhe pas reformës së Dioklecianit u bë kryeqendër e provincës Praevalitana.

Qytetet ilire të jugut

Byllis – Hekal, Mallakastër

Kryeqendra e bylinëve, mbi luginën e Vjosës, 25 km nga deti. Muret prej 2,25 km, që mbyllin 30 hektarë, u ngritën rreth vitit 350 p.e.s. mbi një vendbanim kodrinor më të hershëm; dëshmia e parë e bylinëve është një fletë plumbi e shekullit IV p.e.s. në orakullin e Dodonës. Në luftën e vitit 169/168 p.e.s. bylinët mbajtën anën e Romës; më 30 p.e.s. qyteti u bë koloni romake. Më gjerë: Bylisi dhe Amantia.

Amantia – Ploçë, Vlorë

Qendra e amantëve, në luginën e Shushicës, në rrugën nga Vjosa drejt gjirit të Vlorës. Emrin e shënon i pari Pseudo-Skilaksi në shekullin IV p.e.s., që i quan amantët ilirë, ndërsa Prokseni dhe Hesiku i quajnë epirotë; muret masive datohen para fundit të atij shekulli dhe mbahen ndërtim ilir, por studiuesit e sotëm nuk pajtohen nëse Amantia ishte qytet ilir, ilir i helenizuar apo grek. Në Ploçë janë zbuluar një tempull i Afërditës, një teatër dhe stadiumi 60 m i gjatë, i ndërtuar në shekullin III p.e.s. dhe i përdorur deri në shekullin III e.s.

Dimale – Krotinë, Berat

Qyteti i parthinëve, mbi një kodër 450 m të lartë në prapatokën e Apolonisë, afër Beratit. Muret e para datohen nga mesi i shekullit IV p.e.s.; identifikimi me Krotinën u bë falë tjegullave me vulën ΔΙΜΑΛΛΙΤΑΝ. Në Luftën e Dytë Ilire (219 p.e.s.) Demetri i Farit e mbushi me garnizon dhe mbrojtësit e mbanin për të papushtueshme; Polibi shkruan se konsulli romak e mori me sulm për shtatë ditë.

Antigonea – Saraqinisht, Gjirokastër (qytet epirot)

Jo qytet ilir, por qyteti kryesor i kaonëve të Epirit, në një kodër 600 m mbi nivelin e detit që zotëron luginën e Drinos; hyn këtu si porta mes Ilirisë dhe Epirit, nëpër të cilën kaloi më 230 p.e.s. ushtria e Skerdilaidit. U themelua në shekullin III p.e.s., ka shumë të ngjarë nga Pirroja, që e quajti sipas gruas së tij, Antigonës; u dogj më 167 p.e.s. me urdhër të Emil Paulit dhe nuk u rindërtua. E identifikoi arkeologu Dhimosten Budina. Më gjerë: Antigonea.

Pelion – Dasaretia, ndoshta pranë Qafës së Cangonjit (Korçë)

Fortesa e dasaretëve në zonën mes Ilirisë dhe Maqedonisë antike, vendi i luftës së vitit 335 p.e.s. mes Aleksandrit të Madh dhe Klitit, birit të Bardhylit, të ndihmuar nga Glaukia, mbreti i taulantëve. Arriani shkruan se Kliti e kishte zënë këtë qytet «sepse ishte më i forti i vendit» dhe se Aleksandri ngriti kampin pranë lumit Eordaik. Studiuesit nuk pajtohen nëse e ndërtoi Bardhyli apo Filipi II i Maqedonisë; vendi i saktë mbetet i pasigurt, ndonëse hipoteza e N. G. L. Hammond-it, pranë Goricës në perëndim të Prespës së Vogël, është pranuar gjerësisht.

Kolonitë greke në tokë ilire

Epidamnos / Dyrrhachion – Durrësi

Tukididi shkruan se Epidamnin e themeluan korkyrasit, me një korintas si udhëheqës, dhe se fqinjë të tij ishin «taulantët, barbarë, popull i Ilirisë»; data e pranuar është 627 p.e.s. Rreth vitit 280 p.e.s. mbretërit ilirë Monuni dhe Mytili prenë monedha me emrin e tyre në punishten e qytetit. Më 229 p.e.s., tregon Polibi, ilirët e Teutës u përpoqën ta merrnin me dredhi, me shpata të fshehura në enët e ujit, por qytetarët i dëbuan; më pas qyteti u rrethua, derisa mbërritën romakët dhe e morën nën mbrojtje. Më gjerë: Durrësi.

Apollonia – Pojan, Fier

E themeluar rreth vitit 600 p.e.s. nga korintasit, sipas Strabonit «nga korintasit dhe korkyrasit», dhjetë stade nga lumi Aoos (Vjosa) dhe gjashtëdhjetë nga deti, «qytet i qeverisur me ligje të shkëlqyera». Studiuesit nuk pajtohen për rolin e vendasve ilirë në themelim: N. G. L. Hammond e mendonte themelim të përbashkët me ilirët, ndërsa studiues të mëvonshëm vërejnë se burimet e shkruara nuk e mbështesin. Më 229 p.e.s. qyteti u vu menjëherë nën mbrojtjen e Romës (Polibi). Më gjerë: Apolonia, qyteti antik.

Qytetet me vendndodhje të debatuar

Damastion – i paidentifikuar

E përmend vetëm Straboni: «diku afër janë minierat e argjendit të Damastionit», ku sundonin perisadët dhe enkelejtë; njihet nga monedhat e argjendta të shekullit IV p.e.s. me mbishkrimin ΔΑΜΑΣΤΙΝΩΝ. Disa studiues e kërkojnë në Kosovë, pranë Janjevës dhe Novobërdës, ku janë gjetur shumica e monedhave; Atlasi Barrington dhe studiues të tjerë e vendosin në veri ose verilindje të Ohrit, afër Resnjës. Minierat ranë në duart e Maqedonisë rreth viteve 358–356 p.e.s.

Albanopolis – Zgërdhesh, Krujë (hipotezë)

Qyteti i albanëve, fisit me të cilin studiuesit lidhin emrin e arbërve dhe të shqiptarëve, përmendet vetëm nga Ptolemeu në shekullin II e.s.; një mbishkrim varri nga Gorno Sonje pranë Shkupit, i zbuluar më 1931 nga Nikola Vuliq, përmend dikë «nga Albanopoli». Johann Georg von Hahn e lidhi i pari me gërmadhat e Zgërdheshit afër Krujës, një qytet ilir me 1.350 m mure, që lulëzoi në shekujt IV–III p.e.s. dhe u braktis në shekullin II p.e.s. Kjo braktisje i bën disa arkeologë të kundërshtojnë: Albanopoli i Ptolemeut duhej të ishte qytet i kohës romake, prandaj e kërkojnë më në lindje, drejt Drinit të Zi ose Vardarit të Sipërm.

Si lexohet kjo listë

Emrat vijnë nga trajtat greke dhe latine, sepse ilirët nuk lanë shkrime në gjuhën e vet. Lidhja mes ilirëve dhe shqiptarëve të sotëm është hipotezë e studiuesve, jo fakt i provuar: një pjesë e tyre mbështet prejardhjen ilire, me vazhdimësi të drejtpërdrejtë ose me ardhjen e një popullsie tjetër ilire, ndërsa të tjerë kërkojnë një përbërës trak, dak ose të një gjuhe tjetër paleoballkanike të padëshmuar. Zgërdheshi tregon sa lehtë ndërrohen përgjigjet me një gërmim të ri. Për rrjedhën e ngjarjeve shih mbretërinë ilire dhe luftërat iliro-romake.