Bardhyli

Bardhyli (greqisht Bardylis, latinisht Bardulis; lindur rreth mesit të shekullit V p.e.s., data e vdekjes nuk dihet) është mbreti me të cilin nis mbretëria e parë ilire e njohur nga burimet, dhe Akademia e Shkencave e Shqipërisë e konsideron themelues të shtetit ilir. Sipas Akademisë, për më shumë se tri dekada ilirët e jugut nën udhëheqjen e tij e mbajtën Maqedoninë nën presion: e detyruan të paguante haraç, morën peng të riun Filip dhe mundën në fushë mbretin Perdika III. Më 358 p.e.s. (359 sipas Akademisë), në vitin e nëntëdhjetë të jetës sipas Lukianit, Bardhyli doli kalorës kundër Filipit II dhe humbi betejën që ia dha Maqedonisë tokat deri te liqeni i Ohrit.

Pse ka rëndësi

• Me Bardhylin Akademia e nis «Mbretërinë e parë ilire», dhe historiografia shqiptare e sheh periudhën e tij si lindjen e shtetit ilir.
• Nën të, sipas Akademisë, ilirët e jugut e detyruan Maqedoninë të paguante tribut dhe i vranë në betejë mbretin Perdika III bashkë me më shumë se katër mijë maqedonas.
• Përplasja e tij me Filipin II, që Diodori e përshkruan hap pas hapi, e zhvendosi kufirin mes ilirëve e maqedonasve te liqeni i Ohrit dhe i dha Maqedonisë sigurinë në perëndim.

Qymyrxhiu që e ndante drejt plaçkën

Për origjinën e Bardhylit kanë mbetur copëza, të gjitha nga duar të huaja. Historiani grek Teopompi, bashkëkohës i Filipit II, kishte shkruar për të, dhe Ciceroni në traktatin «Për detyrat» (II.40) e sjell Bardhylin ilir si shembull: një kusar, latro në latinisht, që fitoi fuqi të madhe sepse e ndante plaçkën në mënyrë të paanshme. Historiani britanik John Wilkes e përmbledh traditën: në origjinë Bardhyli ishte qymyrxhi, grumbulloi pasuri dhe ngriti një dinasti duke ndarë drejt plaçkën e sulmeve që drejtonte.

Historia e Popullit Shqiptar e Akademisë (2002) e lexon këtë si dëshmi të një prijësi që e fitoi pushtetin me forcë dhe me simpatinë e luftëtarëve, jo me trashëgimi: Bardhyli nuk ishte vazhduesi i mbretit të mëparshëm ilir, Syrës, por përmbysësi i tij. Mbretëria e tij, sipas Akademisë, ka gjasë të ketë nisur si një bashkim bashkësish ilire, ku secila kishte mbretin e vet të vogël nën sovranitetin e mbretit të federatës. Në të njëjtat dekada Damastioni, sipas Akademisë qyteti i parë ilir që preu monedhë, hidhte në treg monedhën e vet të argjendit; burimet antike nuk e lidhin qytetin me Bardhylin.

Maqedonia nën haraç

Rreth viteve 393–392 p.e.s., shkruan Diodori i Sicilisë (XIV.92.3), ilirët pushtuan Maqedoninë dhe e dëbuan mbretin Aminta III, babanë e Filipit dhe gjyshin e Aleksandrit të Madh. Aminta u fali olinthasve tokat kufitare dhe e rimori fronin vetëm me ndihmën e thesalëve; disa autorë, shton Diodori, thonë se ndërkohë Maqedoninë e sundoi për dy vjet një farë Argeu. Diodori nuk e jep emrin e prijësit ilir. Akademia arsyeton se ai duhet të ketë qenë Bardhyli, sepse vetëm përmbysja e Syrës shpjegon kthesën e marrëdhënieve ilire-maqedone; prej këtej sundimi i tij datohet zakonisht nga viti 393.

Paqja u ble me haraç. Diodori (XVI.2.2) shkruan se Aminta, i mundur nga ilirët, u detyrua t'u paguante tribut, dhe se ilirët morën peng djalin e tij më të vogël, Filipin, po atë Filip që më vonë do ta thyente Bardhylin; sipas një tradite tjetër që shënon Wilkes, peng ua dorëzoi vëllai i madh, Aleksandri II. Akademia i atribuon Bardhylit edhe thyerjen e dy përpjekjeve maqedone për çlirim, të Aleksandrit II më 369 dhe të Perdikës III më 360 p.e.s.; Wilkes dhe Britannica e vendosin vdekjen e Perdikës në vitin 359. E dyta përfundoi me katastrofë: Perdika ra në fushë dhe me të, sipas Diodorit (XVI.2.4–5), më shumë se katër mijë maqedonas, ndërsa të mbijetuarit ishin aq të tmerruar nga ushtritë ilire sa e kishin humbur zemrën për luftë.

Nga molosët te Sirakuza

Rreth vitit 385 p.e.s., sipas Diodorit (XV.13), tirani i Sirakuzës Dionisi lidhi aleancë me ilirët me ndërmjetësimin e Alketës, mbretit molos në mërgim, dhe u dërgoi dy mijë ushtarë e pesëqind armatime të plota greke. Ilirët hynë në Epir dhe mundën molosët në një betejë ku, sipas Diodorit, ranë më shumë se pesëmbëdhjetë mijë molosë; Sparta dërgoi ndihmë dhe ua frenoi vrullin, ndërsa Akademia shton se Alketa e rimori fronin. Diodori nuk e emërton as këtu mbretin ilir; Akademia e sheh si politikë të Bardhylit kundër Maqedonisë.

Emri i tij del qartë te Frontini (Strategjemat II.5.19). Kur Bardhyli ilir sulmoi me një ushtri shumë më të madhe Harribën, mbretin e molosëve, ky i dërgoi njerëzit e paarmatosur në Etoli, përhapi fjalën se po ua linte etolëve qytetet e pasuritë dhe zuri prita në male; ilirët, nga frika se plaçka do t'u ikte, nxituan të shpërndarë dhe u thyen. Wilkes e vendos këtë sulm rreth njëzet e pesë vjet pas atij të 385-s, ndërsa Akademia e lidh një fushatë kundër molosëve me vitet e fundit të Bardhylit.

Beteja e vitit 358

Pas katastrofës së Perdikës, shkruan Diodori (XVI.3.1–2), Filipi riorganizoi ushtrinë dhe ngriti falangën me rend të ngjeshur; Britannica i vendos me gjasë në po atë vit të parë edhe sarisën, shtizën gati një herë e gjysmë më të gjatë se ajo e grekëve. Pasi u pajtua me Athinën e mundi paionët, shkruan Diodori (XVI.4), Filipi II hyri në tokën ilire me jo më pak se dhjetë mijë këmbësorë e gjashtëqind kalorës. Bardhyli dërgoi lajmëtarë për paqe me kusht që secila palë të mbante qytetet që zotëronte; Filipi u përgjigj se paqe donte, por vetëm nëse ilirët largoheshin nga të gjitha qytetet maqedone. Plaku doli në fushë me dhjetë mijë këmbësorë të zgjedhur e rreth pesëqind kalorës, i mbështetur te fitoret e mëparshme. Lukiani, në librin për jetëgjatët (10), shënon se Bardhyli, siç thuhej, luftoi mbi kalë, në vitin e nëntëdhjetë të jetës. Për Filipin kjo luftë kishte përparësi: sipas Poliaenit (Strategjemat IV.2.17), kur athinasit i kërkuan Amfipolin, ai, i zënë me luftën ilire, nuk ua dorëzoi, por e shpalli të lirë, dhe u kthye ta merrte vetëm pasi e mbaroi luftën ilire.

Filipi drejtonte vetë krahun e djathtë dhe e dërgoi kalorësinë t'u binte ilirëve në krah. Frontini (II.3.2), në një rrëfim që botuesit e lidhin me këtë betejë, e shpjegon zgjedhjen: balli i ilirëve ishte ngritur me njerëz të zgjedhur nga e gjithë ushtria, ndërsa krahët ishin më të dobët, prandaj Filipi goditi me më të fortët e vet krahun e majtë të kundërshtarit. Ilirët u mblodhën në kuadrat. Për një kohë të gjatë, rrëfen Diodori, beteja qëndroi pezull nga trimëria e të dy palëve, me shumë të vrarë e edhe më shumë të plagosur; vetëm kur kalorësit shtrënguan nga krahu e nga prapa, masa e ilirëve u thye. Më shumë se shtatë mijë ilirë mbetën të vrarë. Ilirët dërguan ambasadorë, u tërhoqën nga qytetet maqedone dhe morën paqen; Filipi, shton Diodori (XVI.8.1), i nënshtroi të gjithë banorët deri te liqeni Lyhnid, sot liqeni i Ohrit.

Diodori nuk e emërton fushën e betejës; historiani gjerman Beloch e vendoste pranë Manastirit, dhe Akademia thekson se me të u zgjidh përfundimisht çështja e Linkestisë. Wilkes dhe Britannica e japin vitin 358, Akademia 359. Fati i Bardhylit nuk dihet. Diodori nuk thotë se ra në betejë, dhe Wilkes vëren se asgjë në burime nuk lë të kuptohet që nuk e mbijetoi. Fjalori klasik i William Smith-it e quante të vrarë me gjasë në betejë, ndërsa Akademia mjaftohet të thotë se më 356, kur del një mbret i ri i ilirëve, Bardhyli duhet të ketë qenë i vdekur.

Kliti, Pelioni dhe Bardhyli i ri

Më 356 p.e.s. një mbishkrim athinas njeh si mbret të ilirëve një farë Grabo, aleat të Athinës kundër Filipit: Akademia e sheh si pasardhës të Bardhylit, kurse Wilkes mendon se ilirët e Grabos vështirë se ishin nënshtetasit e Bardhylit. Më 335 p.e.s., kur Aleksandri i Madh ndodhej larg në veri, iu soll lajmi se Kliti, i biri i Bardhylit, ishte ngritur kundër tij dhe se Glaukia, mbreti i taulantëve, ishte bashkuar me të (Ariani, Anabaza I.5.1). Kliti kishte zënë Pelionin, qytetin më të fortë të vendit. Akademia e quan Pelionin qytet të Dasaretisë dhe ndoshta qendër rezidenciale të mbretit ilir; arkeologu Neritan Ceka e identifikon me qytetin ilir të Selcës së Poshtme, në krahinën e Pogradecit. Aleksandri fitoi me një sulm nate, dhe Kliti, shkruan Ariani (I.6), iku në qytet, i vuri zjarrin dhe u strehua te Glaukia, në tokën e taulantëve.

Rreth vitit 295 p.e.s., sipas Akademisë, si mbret i ilirëve përmendet Bardhyli i ri. Plutarku (Pirroja 9.1) shkruan se Pirroja i Epirit, ndër martesat e tij politike, mori Birkenën, bijën e Bardhylit ilir, dhe me të pati djalin Helen. Wilkes e quan këtë Bardhyl bir të Klitit, ndërsa Akademia nuk e përjashton që të ketë qenë pinjoll i Bardhylit I, i sjellë në fron me ndihmën e Pirros.

Dardani apo Dasareti: vendi i mbretërisë

Burimet antike e quajnë Bardhylin thjesht mbret të ilirëve, siç e vë në dukje Akademia, dhe, shton Wilkes, nuk e lidhin me asnjë fis. Qendra e mbretërisë mbetet çështje e hapur. Një përgjigje e bën mbret dardan: është teza e lidhur me historianin britanik N. G. L. Hammond, dhe Wilkes (1992) e la të hapur mundësinë që pushteti i tij të ketë pasur qendër te dardanët jugorë të Kosovës, për t'u shtrirë prej andej deri te molosët e Linkestia.

Studimet më të reja e vendosin mbretërinë në krahinën e liqeneve të Ohrit e të Prespës, Dasaretinë e burimeve të mëvonshme. Akademia e quan pellgun e liqenit Lyhnid skenën e ngjarjeve kryesore, por paralajmëron se shteti ishte më i gjerë dhe se shtrirja e tij e plotë vështirë se rindërtohet; Jaupaj, duke ndjekur Selim Islamin dhe M. B. Hatzopoulos-in, e vendos epiqendrën te liqenet e Ohrit e të Prespës. Vetë Akademia e trajton Mbretërinë Dardane si shtet më vete, për të cilin autorët antikë të shekullit IV nuk përmendin as sundimtarin.

Kujtesa: plaku i mbretërisë së parë ilire

Akademia e mbyll kapitullin e saj për Bardhylin me gjykimin se lindja e shtetit ilir përkon me sundimin e tij, se ai mund të quhet themeluesi i këtij shteti dhe se humbjet me Filipin e Aleksandrin nuk e ndërprenë jetën shtetërore të ilirëve. Pas tij erdhën mbretëritë e Glaukisë, të Agronit, të Teutës dhe të Gentit, varg që u mbyll me dorëzimin e këtij të fundit para Romës më 168 p.e.s.

Ndershmëria kërkon ta shohim pa zbukurime. Bardhyli ishte prijës lufte i një epoke të ashpër, dhe Wilkes e rendit, bashkë me Glaukinë, ndër regjimet ilire që shfrytëzuan periudhat e dobësisë së Maqedonisë e të Epirit. Ciceroni e kujtoi si kusar, dhe fitorja e Filipit mbi të, shkruan Wilkes, qe vendimtare për sigurinë e Maqedonisë. Por në burimet e huaja, nga Teopompi te Diodori e Lukiani, ka mbetur portreti i një mbreti që e ndante plaçkën drejt, që i ofroi paqe armikut para betejës dhe që në vitin e nëntëdhjetë të jetës doli vetë në krye të ushtrisë.