Mbretërit ilirë: lista me vite, nga Bardhyli te Genti, dhe çfarë bëri secili

Gjashtëmbëdhjetë sundimtarë ilirë nga Bardhyli (vdiq 358 p.e.s.) te Genti (168 p.e.s.): vitet sipas burimeve, mbretëria e secilit dhe ngjarja që e përcaktoi.

Redaksia ZHURMA · 29 tetor 2026, 12:51 · 8 min lexim

Kjo listë mbledh gjashtëmbëdhjetë sundimtarë ilirë të dëshmuar me emër dhe me vepra në burimet antike, nga Bardhyli (vdiq më 358 p.e.s.) deri te Genti, i mundur nga Roma më 168 p.e.s.; emra të tjerë, si Grabosi I, Pleurati II apo Balaji i monedhave, mbeten vetëm emra. Nuk sunduan një shtet të vetëm: Bardhyli dhe Kliti kishin qendrën rreth liqeneve të Ohrit e Prespës; Glaukia dhe Monuni I te taulantët, në prapatokën e Durrësit; Agroni, Teuta dhe Genti te ardianët e labeatët rreth Shkodrës; ndërsa Longari, Batoja dhe Monuni II drejtonin mbretërinë e veçantë të Dardanisë. Vitet janë ato që japin burimet; për mbretërit e hershëm mbeten të përafërta.

Monedhë e lashtë argjendi: një lopë që ushqen viçin, mbi të nofulla e derrit të egër, simboli i mbretit ilir Monun, prerë në Dyrrah. — Stater argjendi i mbretit ilir Monun, prerë në punishten e Dyrrahut (shek. III p.e.s.), lopa me viçin dhe nofulla e derrit të egër · Foto: Bibliothèque nationale de France / Wikimedia Commons (Public domain) Foto: Bibliothèque nationale de France Licenca: Public domain

Përmbajtja20 pjesë

Ku Diodori, Polibi, Livi, Apiani ose studiuesit modernë nuk pajtohen, lista e thotë. Edhe lidhja mes ilirëve dhe shqiptarëve të sotëm, kujton albanologu Robert Elsie, mbetet një hipotezë e pranuar gjerësisht, por e paprovuar përfundimisht.

Mbretërit e jugut: nga Bardhyli te Mytili

Bardhyli (lindi rreth 448, vdiq 358 p.e.s.)

Mbreti i parë ilir i dëshmuar mirë në burime dhe, sipas studiueses Marjeta Šašel Kos, themeluesi i dinastisë së parë të njohur; emra më të hershëm, si Galauri i taulantëve apo Grabosi I i një mbishkrimi athinas, mbeten vetëm emra. Shumica e studiuesve e vendosin mbretërinë e tij në Dasareti, rreth Ohrit e Prespës; një rindërtim më i vjetër e quante dardan, pa mbështetje në burimet antike. Më 359 p.e.s. ilirët thyen mbretin maqedonas Perdika III, që ra bashkë me mbi katër mijë ushtarë (Diodori 16.2); emrin e Bardhylit në këtë betejë e shtojnë studiuesit. Një vit më vonë, sipas Diodorit, Filipi II e mundi në luginën e Erigonit me dhjetë mijë këmbësorë e gjashtëqind kalorës; mbi shtatë mijë ilirë mbetën të vrarë. Lukiani (Makrobët 10) shkruan se Bardhyli luftoi mbi kalë kundër Filipit në vitin e tij të nëntëdhjetë.

Grabosi (sundoi rreth 358–356 p.e.s.)

Mbret në Ilirinë jugore; sipas një rindërtimi modern i përkiste fisit të grabejve, që e përmend Plini. Më 356 p.e.s. Athina lidhi aleancë me të, me peonin Lipej dhe trakasin Ketripor kundër Filipit II; pak muaj më vonë Parmenioni i theu të tre.

Pleurati I (sundoi rreth 356–335 p.e.s.)

Mbret i taulantëve dhe, sipas një rindërtimi modern, babai i Glaukias. Më 344 p.e.s. u përpoq të ndalte fushatën e Filipit II: humbi, por Filipi doli i plagosur. Shteti taulant u kufizua pastaj në brezin bregdetar. Disa studiues e identifikojnë me «Pleurian» që Diodori (16.93.6) e përmend për vitin 337 p.e.s.

Kliti (sundoi rreth 356–335 p.e.s.)

Arriani e quan bir të Bardhylit. Më 335 p.e.s. ngriti kryengritjen kundër Aleksandrit të Madh: zuri Pelionin e fortifikuar në Dasareti dhe priti ndihmën e Glaukias. Aleksandri mbërriti i pari, u tërhoq disa milje kur erdhën taulantët dhe pas tri ditësh i goditi natën. Kliti shpëtoi dhe me gjasë sundoi më tej si vasal i Maqedonisë.

Glaukia (sundoi rreth 335–295 p.e.s.)

Mbreti i taulantëve, fuqia kryesore e Ilirisë jugore në fund të shekullit IV, strehoi Pirron foshnjë, trashëgimtarin e dëbuar të Epirit, dhe refuzoi dyqind talantet e Kasandrit për ta dorëzuar. Më 312 p.e.s. mori Epidamnin (Durrësin) dhe më 307 p.e.s. e vuri Pirron dymbëdhjetëvjeçar në fronin e Epirit. Dëshmohet në fron ende më 302 p.e.s.

Monuni I (sundoi rreth 290–270 p.e.s.)

Mbreti i parë ilir që preu monedha argjendi me emrin e vet, në punishten e Dyrrahut: stateri mban legjendën ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΜΟΝΟΥΝΙΟΥ dhe nofullën e derrit të egër mbi lopën me viç, simbolin e qytetit. Një përkrenare me emrin e tij u gjet pranë liqenit të Ohrit. Studiuesit nuk pajtohen se ku sundoi: Hammond dhe Wilkes e quajtën mbret të dardanëve; Vujčić dhe Šašel Kos e vendosin te taulantët, pas Dyrrahut, ku u prenë monedhat e tij, dhe vërejnë se asnjë burim antik nuk e mbështet identifikimin dardan.

Mytili (sundoi nga rreth 270 p.e.s.)

Pasardhësi dhe me gjasë i biri i Monunit; preu monedha bronzi në Dyrrah me kokën e Herakliut dhe legjendën ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΜΥΤΙΛ. Pompe Trogu dhe Frontini e përmendin për luftën e tij rreth 270 p.e.s. kundër Aleksandrit II të Epirit, birit të Pirros.

Mbretëria ardiane dhe labeate: nga Agroni te Genti

Agroni (sundoi rreth 250–231 p.e.s.)

Polibi shkruan se Agroni, biri i Pleuratit, «zotëronte forca tokësore e detare më të mëdha se çdo mbret i Ilirisë para tij». Apiani shton se mori një pjesë të Epirit, Korkyrën, Epidamnin dhe Farosin. Më 231 p.e.s., i paguar nga Demetri II i Maqedonisë, theu Lidhjen Etolike te Medioni dhe, sipas Polibit, vdiq pak ditë më vonë nga pleuriti. Më gjerë: Agroni dhe Teuta.

Teuta (sundoi 231–228/227 p.e.s.)

Gruaja e Agronit dhe regjente për të birin e tij Pinin. Më 230 p.e.s. forcat e saj morën Foiniken, qytetin më të pasur të Epirit. Polibi tregon se të dërguarit romakë i priti me përbuzje dhe njëri u vra në kthim; Apiani e vendos sulmin në det, ku anijet ilire vranë romakun Korunkan dhe të dërguarin e Isës, Kleemporin, dhe shton se Agroni vdiq ndërkohë. Më 229 p.e.s. Roma kaloi Adriatikun (Lufta e Parë Ilire). Në pranverën e 228 p.e.s. pranoi, sipas Polibit, të paguante haraç dhe të mos lundronte përtej Lisit me më shumë se dy anije të paarmatosura; Kasi Dioni e vendos largimin e saj më 227 p.e.s.

Pini (mbret me emër, 231–217 p.e.s.)

Biri i Agronit dhe i Triteutës, mbret vetëm me emër: për të sunduan Teuta, Demetri i Farit dhe Skerdilaidi. Polibi nuk e përmend; Apiani shkruan se Roma ia la «pjesën tjetër të mbretërisë së Agronit». Vdiq rreth 217 p.e.s., ende fëmijë, pa sunduar vetë.

Skerdilaidi (sundoi rreth 218–206 p.e.s.)

Polibi e përmend më 230 p.e.s. si komandant të pesë mijë ilirëve që marshonin drejt Foinikes. Më 220 p.e.s. doli me Demetrin e Farit me nëntëdhjetë anije përtej Lisit, duke shkelur traktatin me Romën. Si mbret u nda nga Filipi V më 217 p.e.s. për një shumë të papaguar dhe mbajti anën e Romës në Luftën e Parë Maqedonase. Vdiq para paqes së Foinikes (205 p.e.s.), ku del vetëm i biri.

Pleurati III (sundoi rreth 205–181 p.e.s.)

Biri i Skerdilaidit, aleati më i bindur i Romës mes mbretërve ilirë. Më 199 p.e.s. hyri në Maqedoni me Baton e Dardanisë; më 196 p.e.s. Roma i dha, sipas Livit (33.34), Lyhnidin (Ohrin e sotëm) dhe parthinët e Shkumbinit, të dy ilirë dhe deri atëherë nën Filipin V. Më 189 p.e.s. mbreti i Pergamit u ankua në Senat, sipas Polibit (21.21), se Pleurati s’kishte bërë asgjë veç besnikërisë për ta merituar atë fuqi. Më 181 p.e.s. e pasoi i biri, Genti.

Genti (sundoi 181–168 p.e.s.)

Mbreti i fundit ilir, labeat, me kryeqytet Shkodrën. Livi tregon se vrau të vëllanë Platorin, të fejuar me Etutën, bijën e Monunit të Dardanisë, dhe u martua vetë me të. Më 169–168 p.e.s. u lidh me Perseun e Maqedonisë për treqind talante, burgosi të dërguarit romakë si «spiunë» dhe mblodhi pesëmbëdhjetë mijë luftëtarë në Lis. Pretori Luc Anici Gal e mbylli në Shkodër; Genti doli, u gjunjëzua dhe u dorëzua. Apiani thotë se lufta zgjati njëzet ditë; Livi (44.32) thotë më pak se një muaj. Më 167 p.e.s. u soll rob në triumfin e Anicit në Romë dhe u internua me familjen në Iguvium; Roma e ndau mbretërinë në tri pjesë.

Mbretërit e Dardanisë

Dardanët, me qendër në Kosovën e sotme, kishin mbretërinë e tyre; më gjerë te Dardanët, ilirët e Kosovës.

Longari (sundoi rreth 231–206 p.e.s.)

Livi (31.28) dëshmon vetëm se Longari bëri luftë në emër të vet kundër Demetrit II, babait të Filipit V. Pjesa tjetër është rindërtim modern (Hammond, Wilkes): rreth 231 p.e.s. dardanët e tij morën kryeqytetin peon Bylazora dhe hapën rrugën drejt Maqedonisë; më 229 p.e.s. sulmuan kufijtë veriorë të Teutës, dhe Polibi (2.6) tregon se ushtria e saj u thirr nga Epiri sepse «disa ilirë kishin kaluar te dardanët»; më 222 p.e.s. Antigoni Dozon i mundi ilirët që kishin hyrë në Maqedoni, por vetë Antigoni u sëmur për vdekje nga lodhja e betejës; më 208 p.e.s. dardanët ishin në aleancën e Romës dhe Skerdilaidit kundër Filipit V.

Batoja (sundoi rreth 206–176 p.e.s.)

Biri i Longarit, sipas Livit (31.28). Më 199 p.e.s. hyri në Maqedoni me Pleuratin III; ushtria e tij, e rënduar me plaçkë, u mbajt e rregullt përballë sulmeve të gjeneralit Athenagora. Më 197 p.e.s. Filipi V e mundi pranë Stobit. Ndryshe nga Pleurati, nuk mori asnjë tokë nga Roma.

Monuni II (sundoi rreth 176–167 p.e.s.)

Vëllai dhe pasardhësi i Batos, sipas rindërtimit modern. Më 176 p.e.s. dardanët lajmëruan Romën se bastarnët, të thirrur nga Filipi V për t’i zhvendosur dardanët, kishin hyrë në vend. Sipas Livit (41.19), ushtria dardane u nda në dy pjesë: e para u thye dhe u rrethua në një qytet aty pranë, por e dyta mori kampin e pambrojtur të bastarnëve. Orozi (4.20) shton se bastarnët, të nisur për në shtëpi, u mbytën kur Danubi i ngrirë u thye nën ta. Livi e përmend Monunin me emër vetëm më vonë (44.30), si atin e Etutës, që u martua me Gentin; dardanët mbetën asnjanës kur Genti u lidh me Perseun. Pas tij burimet heshtin.