Lezha

Lezha rri mbi fushën ku Drini, deri në mesin e shekullit XIX, derdhej i tëri në Adriatik, nën një kodër të fortifikuar që nga shekulli VIII p.e.s. Burimet antike e quajnë Lisos e Lissus, venedikasit Alessio, ndërsa shqipja, sipas ligjeve të veta fonetike, e bëri Lesh e Lezhë. Këtu krerët e Arbërisë lidhën besën më 2 mars 1444 dhe këtu, njëzet e katër vjet më vonë, u varros Skënderbeu; prandaj ky qytet i vogël mban në kujtesën shqiptare peshën e një kryeqyteti.

Pse ka rëndësi

• Lisi u formua si qytet i mirëfilltë ilir në fund të shekullit IV p.e.s.; paqja që Roma i imponoi mbretëreshës Teutë më 228 p.e.s. ua ndaloi ilirëve të lundronin përtej Lisit me më shumë se dy anije, edhe ato të paarmatosura.
• Më 2 mars 1444 krerët shqiptarë u mblodhën në Lezhën venedikase dhe krijuan besëlidhjen nën Skënderbeun; më 17 janar 1468 Skënderbeu vdiq po këtu dhe u varros në katedralen e Shën Kollit. Mbi rrënojat që arkeologu Frano Prendi i identifikoi me këtë kishë u ngrit më 1981 Memoriali i tij.
• Më 14–15 janar 1703, në Mërqi, tre kilometra në veri të qytetit, Kuvendi i Arbënit e mbajti fjalimin hapës dhe i mori vendimet shqip; nga Kallmeti, në veri të Lezhës, doli Frang Bardhi, autori i fjalorit të parë të shqipes (1635).

Lisi: qyteti ilir mbi grykën e Drinit

Kodra mbi Lezhë ka qenë vendbanim me akropol të fortifikuar të paktën që nga shekulli VIII p.e.s., shkruan Robert Elsie. Mbi atë vendbanim protourban, sipas arkeologëve Frano Prendi e Koço Zheku, Lisi u formua si qendër e mirëfilltë urbane në fund të shekullit IV p.e.s.: hapësira e banuar u zgjerua shumë dhe u rrethua me mure të larta në stil të përzier poligonal e kuadratik, me një plan që ndiqte relievin e kodrës dhe pozitën e qytetit. Diodori i Sicilisë, te ngjarjet e vitit 385 p.e.s., shënon se tirani Dionisi i Sirakuzës kishte themeluar pak vite më parë në Adriatik një qytet të quajtur Lisos, dhe Elsie e regjistron këtë koloni të supozuar në vitin 385 p.e.s.; por një varg dijetarësh e kanë lexuar fjalën e Diodorit si Isa, në ishullin dalmat të Visit, dhe Prendi e Zheku arritën në përfundimin se Lisi ishte qytet ilir që në zanafillë, i lindur nga zhvillimi i brendshëm ekonomik e shoqëror i vendit.

Në shekullin III p.e.s. emri i Lisit hyri në një traktat të Romës. Kur mbretëresha Teuta kërkoi paqe më 228 p.e.s., ajo pranoi, sipas Polibit, të mos lundronte përtej Lisit me më shumë se dy anije, edhe ato të paarmatosura: deti në jug të qytetit u mbyll për flotën luftarake ilire. Elsie e vendos fronin e Teutës në Lis; Polibi tregon se, gjatë fushatës romake, mbretëresha u strehua me pak ndjekës në Rizon. Më 215 p.e.s. Filipi V i Maqedonisë nisi luftën kundër klientëve të Romës në Iliri, dhe Polibi e rrëfen me hollësi si e mori Lisin: mbrojtja e Lisit ishte e shkëlqyer nga toka e nga deti dhe Akrolisi mbi të dukej i pamarrshëm, por me një pritë Filipi e mori kalanë pa goditur dhe qyteti u dorëzua të nesërmen, pas sulmesh të ashpra. Lisi preu edhe monedhat e veta, të cilat numizmati Selim Islami i studioi krahas atyre të Shkodrës dhe të mbretit Gent; pas rënies së Gentit më 168 p.e.s. qyteti kaloi nën Romën. Më 48 p.e.s., në luftën civile romake, bashkësia e qytetarëve romakë që banonte në Lis i hapi portat Mark Antonit, shkruan vetë Cezari.

Në shekujt III–V të erës sonë Lisi ishte seli peshkopi. Nën themelet e kishës mesjetare të Shën Kollit, gërmimet pranë Memorialit nxorën në dritë një pagëzimore paleokristiane, të cilën arkeologu Gëzim Hoxha e daton me shumë gjasa në gjysmën e parë të shekullit VI: dëshmi, sipas tij, e një kishe shumë më të vjetër se kisha mesjetare që njihej. Nga Lisi nisej edhe rruga e Drinit, Via Lissus–Naissus, e cila ngjitej përgjatë dy Drinave drejt Dardanisë dhe në shekujt IV–VI u mbrojt me një varg kështjellash, siç ka treguar arkeologu Luan Përzhita.

Elisi i Komnenës, Lezha e Dukagjinëve

Kur normanët e Bohemundit zbarkuan më 1107 dhe rrethuan Durrësin, historiania bizantine Ana Komnena e përshkroi Elisin si kështjellë mbi kodër, të pamposhtur, prej së cilës perandori Aleksi e furnizonte Durrësin nga toka dhe nëpër Drinin, që atëherë ishte i lundrueshëm dhe lante këmbët e kalasë. Elsie shënon pushtimin serb të vitit 1343 dhe kalimin te Venediku më 1393. Bashkia e Lezhës e lidh qytetin me Dukagjinët, të cilët e kishin kryeqendër të zotërimeve të tyre që nga viti 1281 dhe më 1393 ua lëshuan venedikasve, që të mos binte pre e sulmeve osmane, duke mbajtur për vete një të tretën e të ardhurave doganore. Kështu Lezha u bë Alessio, një nga qytetet tregtare të bregut që Republika e Venedikut, me ryshfete e me presion politik, ua mori zotërve vendas në fund të shekullit XIV, siç shkruan historiani Kristo Frashëri.

1444 dhe 1468: besa dhe varri

Pikërisht ngaqë ishte venedikase prej kohësh, Lezha u zgjodh si vendi ku krerët shqiptarë do të mblidheshin pa ngjallur dyshimet as të Venedikut, as të fisnikëve, shkruan Frashëri. Kuvendi nisi punën më 2 mars 1444 dhe prej tij lindi Lidhja e Lezhës, besëlidhja e princave nën Skënderbeun; ndër aleatët e tij më të fuqishëm që nga ajo ditë ishin Pal e Nikollë Dukagjini, ati dhe xhaxhai i Lekë Dukagjinit. Njëzet e katër vjet më vonë, në janar 1468, Skënderbeu i ftoi sërish krerët në Lezhë për t'u kërkuar ndihmë ushtarake e financiare kundër një ushtrie të re osmane. Marin Barleti shkruan se ai e kishte dashur gjithnjë këtë qytet venedikas dhe se, para se të mblidhej kuvendi, e zuri një ethe e fortë; më 17 janar 1468 Skënderbeu vdiq në Lezhë.

Barleti rrëfen se trupi i tij u varros në katedralen e Shën Kollit me madhështi, sipas zakonit të të parëve, dhe pushoi në paqe derisa ushtria e sulltanit erdhi për rrethimin e Shkodrës. Bashkia e Lezhës e vendos pushtimin osman të qytetit më 1478. Atëherë, sipas Barletit, turqit e kërkuan trupin me etje, e nxorën nga varri dhe copat e eshtrave i veshën me argjend e me ar, për t'i mbajtur mbi vete si diçka të shenjtë: atë që e kishin trembur të gjallë, e nderonin të vdekur. Ku përfunduan eshtrat e Skënderbeut nuk dihet. Më 1610 kryepeshkopi i Tivarit, Marin Bici, gjeti jashtë qytetit, nga ana e Drinit, një kishë të shkëlqyer që nxinte mbi dy mijë vetë, ku thuhej se prehej Skënderbeu; po ai shënoi se trimëritë e tij ishin kthyer në vargje që i këndonin të gjithë shqiptarët në gjuhën e tyre, edhe para syve të turqve. Vetë Lezha, shtoi Bici, ishte katandisur gati në fshat, me mure të rrëzuara e shtëpi të rrënuara.

Kisha e Shën Kollit dhe Memoriali

Ku ndodhej saktësisht ajo kishë, historianët ende e diskutojnë. Gërmimet e Prendit dhe të Zhekut në rrënojat ku sot qëndron Memoriali gjetën themele ndërtimesh pagane të shekullit III të erës sonë dhe mbi to dy faza kishe bizantine para pushtimit turk; Prendi i identifikoi me Shën Kollin ku u varros Skënderbeu. Rreth tri dekada më vonë Kristo Frashëri e vuri në dyshim këtë mendim, duke supozuar se kisha dhe varri ndodheshin brenda mureve të kalasë. Pagëzimorja e zbuluar rishtas, e cila zakonisht ngrihej pranë kishave katedrale dhe mbijetoi deri në pushtimin osman, sipas Gëzim Hoxhës e mbështet më shumë mendimin e Prendit, pa e mbyllur diskutimin. Pas tërmetit shkatërrues të 15 prillit 1979, mbi themelet e kishës u ngrit Memoriali i Skënderbeut, i ndërtuar më 1981: në mes të tij qëndron busti i heroit, vepër e skulptorit Odhise Paskali; mbi një pllakë mermeri janë vendosur kopje bronzi të shpatës e të përkrenares, ndërsa nëpër mure varen mburojat me stemat e fiseve që morën pjesë në Kuvendin e Lezhës.

Nën osmanët: kalaja, Kallmeti dhe Kuvendi i Arbënit

Osmanët e mbajtën Lezhën si kështjellë: Bashkia e vendos fazën e fundit të ndërtimit të kalasë rreth vitit 1520, mbi themelet e akropolit antik, ku deri sot janë gjetur dymbëdhjetë porta dhe dyzet e tetë kulla mbrojtëse. Venediku e pati sërish qytetin për pak vite në fillim të shekullit XVI, derisa më 1506, sipas Frashërit, ua dorëzoi osmanëve me marrëveshje. Fshatrat përreth mbetën katolike dhe nxorën njerëz të penës. Në Kallmet, në veri të Lezhës, lindi më 1606 Frang Bardhi, i cili më 30 maj 1635 botoi në Romë fjalorin e parë latinisht-shqip, me 5.640 zëra latinisht, dhe më 1636, në Venedik, një traktat latinisht ku hodhi poshtë pretendimin e peshkopit boshnjak Tomeo Marnaviq se Skënderbeu kishte prejardhje boshnjake.

Në Mërqi, tre kilometra në veri të Lezhës, më 14–15 janar 1703 u mblodh Kuvendi i Arbënit: rreth dyqind klerikë katolikë, nën drejtimin e kryepeshkopit të Tivarit, Vinçenc Zmajeviq, në kohën e papës Klementi XI, vetë me prejardhje shqiptare. Kuvendi synonte të frenonte kalimet në islam dhe të zgjidhte grindjet e rënda pronësore të famullive; fjalimi hapës dhe vendimet u mbajtën shqip, dhe aktet, të botuara shqip e latinisht nga Propaganda Fide më 1706, janë sot burim i çmuar për shqipen e veriut në fillim të shekullit XVIII. Në Mërqi, mbi kodrën Suka e Gjelit, gërmimet e korrikut 2014 nxorën në dritë edhe një bazilikë paleokristiane me tre nefe. Edhe lumi e ndryshoi qytetin. Më 1610 Bici e pa Drinin të ndahej në dy degë te Lezha para se të derdhej në det; deri më 1846, shkruan Bashkia e Lezhës, Drini zbriste nga gryka e Vaut të Dejës nëpër Zadrimë, pranë qytetit, deri në Adriatik, derisa një plotë e jashtëzakonshme i hapi edhe një shtrat të ri drejt Bunës, pranë Shkodrës. Që atëherë, shkruan Elsie, vetëm një pjesë e Drinit e ndjek shtratin e vjetër drejt Lezhës.

Rilindja dhe shekulli XX

Në shekullin XIX Lezha dhe Zadrima u bënë truall i letërsisë françeskane. Leonardo De Martino, frat arbëresh nga Greçi i Avelinos, shërbeu për shumicën e viteve të tij shqiptare në dioqezën e Zadrimës e të Lezhës dhe u bë mësuesi i të riut Gjergj Fishta, i lindur më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës, pranë Troshanit, ku Fishta më vonë do të jepte mësim në kolegjin françeskan. Pranë Lezhës lindi më 1846 edhe Preng Doçi, një nga prijësit e kryengritjes së Mirditës kundër sundimit osman më 1876–1877. Në qytet u vendos si hoxhë dhe qëndroi deri në fund të jetës Hafiz Ali Ulqinaku, i cili, sipas Bashkisë, kishte luftuar në mbrojtje të Ulqinit dhe u largua prej andej pas humbjes së qytetit; botoi vargje në frymën e bejtexhinjve dhe la në dorëshkrim një abetare me alfabet arab e fjalorë turqisht-shqip.

Shekulli XX e gjeti Lezhën në vijë të zjarrit. Në nëntor të 1912-s, kur në Vlorë shpallej pavarësia, malazezët kishin marrë Lezhën e Shëngjinin dhe rrethonin Shkodrën. Më 15 prill 1979 një tërmet i rëndë goditi veriun e Shqipërisë dhe vrau 35 vetë në Shqipëri; Elsie shkruan se Lezha u shkatërrua. Më 22 nëntor 1981 u përurua hekurudha Lezhë–Shkodër. Dhjetë vjet më vonë, më 25 prill 1991, varkat e anijet e Shkodrës, të Lezhës e të Shëngjinit u morën me forcë nga shqiptarë që kërkonin të arrinin në Itali: një kapitull i ikjes së madhe që në gusht të atij viti do të çonte mijëra të tjerë me anije në Bari.

Lezha sot

Sipas Censusit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Lezhës ka 51.354 banorë, ndërsa qarku i Lezhës, që përfshin edhe bashkitë e Kurbinit dhe të Mirditës, ka 99.384. Në perëndim të qytetit shtrihen lagunat e Kunes e të Vainit dhe porti i Shëngjinit, të cilin qeveria e Kosovës kërkoi më 2009 ta përdorte për tregtinë e saj. Mbi qytet ngrihet kalaja; në rrëzë të saj, gërmimet e viteve 2006–2011, raportet e të cilave ruhen në Institutin e Arkeologjisë, kanë nxjerrë një ndërtesë termale, kishë e pagëzimore të antikitetit të vonë. Pranë tyre, Memoriali i Skënderbeut kujton në një vend të vetëm dy ngjarjet që e mbajnë Lezhën në historinë shqiptare: besën e vitit 1444 dhe vdekjen e Skënderbeut më 1468.