Apolonia: qyteti i dijes në brigjet ilire

Pak qytete të lashtësisë e mbajtën emrin e perëndisë së dritës me aq meritë sa Apolonia. E ngritur rreth vitit 588 para erës sonë mbi bregun e djathtë të Aoit — lumit që ne sot e quajmë Vjosë — ajo nuk ishte një kala e thjeshtë tregtarësh, por një nga ato vatra ku Mesdheu antik mblidhte dijen, paranë dhe ambicien në një vend të vetëm. Mbi kodrat e sotme të Pojanit, afër Fierit, gërmadhat e saj ende dëshmojnë për një qytet që dikur konkurroi me metropolet e mëdha të kohës.

Themelimi: kolonë grekë mbi tokë ilire

Apolonia lindi nga dy fuqi detare të botës greke. Kolonë nga Korinti dhe nga Korçyra (Korfuzi i sotëm), të prirë sipas burimeve antike nga njëfarë Gylaksi, e themeluan vendbanimin që në fillim u quajt Gylakeia, e më pas mori emrin e Apollonit. Por toka mbi të cilën u ngrit qyteti nuk ishte e zbrazët. Ajo i përkiste botës së ilirëve, paraardhësve tanë, dhe fqinjë të afërt ishin taulantët, një nga fiset e mëdha ilire të bregdetit. Vetë filozofi Aristotel, kur përshkroi rregullimin e Apolonisë, vuri re një të vërtetë që historianët modernë e kanë rimarrë shpesh: një pakicë e vogël aristokracie me prejardhje nga kolonët e parë sundonte mbi një popullsi shumë më të madhe vendëse ilire. Apolonia, pra, ishte një qytet i dyzuar — grek në institucione e gjuhë zyrtare, por i mbjellë thellë në botën ilire që e rrethonte.

Kjo nuk është një hollësi e vogël. Brigjet e Ilirisë jugore ishin një kufi ku takoheshin dy qytetërime, dhe Apolonia — bashkë me motrën e saj Butrintin, qytetin që lindi nga miti — ishte pikërisht vendi i atij takimi. Ndryshe nga ata që duan ta paraqesin Ilirinë si një djerrë barbare, qytete si Apolonia tregojnë se kjo tokë ishte e gërshetuar me rrjetet tregtare dhe kulturore të Mesdheut që shumë shekuj para Romës.

Lulëzimi: tregti, monedhë dhe Via Egnatia

Në shekullin IV para erës sonë Apolonia ishte në kulmin e saj. Pozita e jashtëzakonshme — një port lumor i lidhur me detin Adriatik dhe me brendësinë ilire — e bëri atë një nyje të vërtetë tregtare. Nga këtu kalonin drithërat, bagëtia, qelibri dhe skllevërit; nga këtu nisej rruga drejt brendësisë së thellë. Më vonë romakët do ta bënin Apoloninë një nga pikat e nisjes së Via Egnatia, rrugës perandorake që lidhte Adriatikun me Bizantin. Qyteti pre monedhat e veta, ndërtoi tempuj, teatër dhe një bibliotekë, dhe u rrethua me mure mbrojtëse që mbërrinin gati pesë kilometra.

Pasuria e Apolonisë nuk ishte e shkëputur nga fati i botës ilire përreth. Kur fuqia detare e mbretërisë ilire u ngjit nën Agronin dhe Teutën, dhe më pas kur Roma e shtriu dorën mbi këto brigje, qytetet bregdetare u gjendën në udhëkryqin e fuqive të mëdha. Apolonia zgjodhi herët anën e Romës, dhe kjo zgjedhje i dha asaj njëkohësisht mbrojtje dhe rëndësi gjatë luftërave iliro-romake që do të vendosnin fatin e gjithë rajonit.

Akademia e Apolonisë dhe nxënësi i saj perandor

Por nderi më i madh i Apolonisë nuk qe muri apo porti — qe shkolla. Qyteti u bë i famshëm për shkollën e tij të filozofisë dhe të retorikës, që tërhiqte studentë nga të katër anët e botës mesdhetare. Cicero e quajti një "qytet të madh dhe të rëndësishëm". Ishte pikërisht kjo famë dijeje që solli në Apoloni, në vitin 44 para erës sonë, një djalosh tetëmbëdhjetëvjeçar të dërguar nga gjyshi i tij i adoptuar për t'u përgatitur në filozofi dhe në artin ushtarak: Gaj Oktaviani.

Bashkë me miqtë e tij të ngushtë, Mark Agripën dhe Mecenatin, Oktaviani kalonte ditët mes mësuesve të Apolonisë — mes tyre filozofit Athenodor nga Tarsi. Dhe ishte këtu, në brigjet ilire, ku e zuri lajmi që do të ndryshonte botën: Jul Cezari ishte vrarë në Romë në Idet e Marsit. Sipas traditës, një skllav i të ëmës udhëtoi deri në Apoloni për t'i sjellë lajmin. I riu që mësonte filozofi nën hijen e Apollonit u nis menjëherë drejt Romës — dhe u kthye në Augustin, perandorin e parë të Romës. Kështu, një qytet ilir mban nderin e çuditshëm të të qenit shkolla ku u formua njeriu që themeloi Perandorinë Romake.

Rënia dhe trashëgimia

Asnjë madhështi nuk i shpëton kohës. Nga shekulli III i erës sonë Apolonia nisi të vyshket. Një tërmet ndryshoi rrjedhën e Aoit dhe porti i saj jetëdhënës nisi të zihej nga balta; tregtia u largua, banorët u shpërngulën, dhe deri në shekullin IV qyteti u braktis pothuajse tërësisht. Jeta nuk u shua plotësisht — një ipeshkvi e krishterë mbijetoi për shekuj, dhe manastiri mesjetar i Shën Mërisë ende qëndron mbi rrënojat — por Apolonia e dijes kishte mbaruar. Ajo u tret në peizazhin ilir e më pas shqiptar, ashtu siç u tretën edhe shumë qytete të tjera nën sundimin e Romës në provincat ilire.

Sot Apolonia është një ndër parqet arkeologjike më të bukura të trojeve shqiptare — fasada e Bouleuterionit, portiku me dymbëdhjetë nikat, mozaikët dhe muret ende flasin. Dhe flasin për një të vërtetë që ia vlen ta mbajmë mend pa mburrje boshe por edhe pa turp: brigjet tona nuk ishin periferi e harruar e historisë. Ato ishin skena ku kalonte rruga e perandorive dhe ku mësonin ata që do t'i sundonin ato.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — zëri "Apollonia (ancient city, Albania)"
• Wikipedia — "Apollonia (Illyria)" (me referenca te Aristoteli, Strabo dhe Ciceroni)
• Encyclopædia Britannica — biografia e Augustit (qëndrimi në Apoloni, 44 p.e.s.)
• N. G. L. Hammond, "Epirus and Illyria" (studime mbi kolonitë greke të bregdetit ilir)

— Redaksia ZHURMA