Luftërat iliro-romake

Ka në historinë e popujve momente kur një botë e tërë mbaron jo me një goditje, por me një varg goditjesh të ngadalta, secila më e rëndë se e mëparshmja. Kështu ndodhi me mbretërinë ilire përballë Romës. Nga viti 229 deri më 168 para erës sonë — gjashtëdhjetë e një vjet, sa jeta e një njeriu të gjatë — Republika romake e gërryen, e copëtoi dhe më në fund e fshiu nga harta shtetin e parë të madh të trojeve tona. Luftërat iliro-romake nuk qenë një luftë e vetme, por tri, dhe çdonjëra prej tyre tregon diçka jo vetëm për fuqinë e Romës, por edhe për dobësitë tona — sepse historiani i ndershëm e di se rënia e një populli rrallë shpjegohet vetëm me forcën e armikut.

Lufta e parë: Roma hyn në Adriatik (229–228 p.e.s.)

Shkasja qe deti. Nën Agronin dhe pastaj Teutën, mbretëria ardiane ishte bërë zonjë e Adriatikut jugor, dhe anijet e saj të shpejta, lembet, lëviznin lirshëm midis bregut tonë dhe atij italik. Pas Luftës së Parë Punike tregtia romake në Adriatik ishte shtuar, dhe Roma e re — që sapo kishte mësuar të ishte fuqi detare — nuk duronte një rivale në portën e saj lindore. Vrasja e njërit prej të dërguarve romakë, sipas burimeve antike, i dha Romës rastin e kërkuar prej kohësh.

Më 229 p.e.s. konsulli Gnei Fulvi u nis me dyqind kuinkereme, ndërsa Aul Postumi solli ushtrinë; të dy u takuan në Apoloni dhe u ngjitën përgjatë bregut ilir. Përballë kësaj force, ilirët braktisën rrethimet e Epidamnit dhe të Issës. Teuta u tërhoq në kështjellën e Rizonit, në Gjirin e Kotorrit, dhe u dorëzua më 228. Roma vendosi një kushtin poshtërues: anijet ilire nuk do të kalonin më në jug të Lisit me më shumë se dy lembe të paarmatosura. Por gabimi më i rëndë i Romës nuk qe ndaj Teutës — qe besimi që i dha një tradhtari.

Lufta e dytë: tradhtia e Demetër Fariotit (220–219 p.e.s.)

Demetri i Faros, që e kishte ndihmuar Romën në luftën e parë, u shpërblye me pushtet mbi një pjesë të Ilirisë. Ai u martua me Triteutën, nënën e Pinit, trashëgimtarit të vogël, dhe u bë regjent. Ndërsa Roma ishte e zënë me keltët e Galisë Cisalpine dhe me fillimin e Luftës së Dytë Punike kundër Hanibalit, Demetri ndërtoi një flotë të re prej nëntëdhjetë anijesh dhe lundroi në jug të Lisit — pikërisht ku traktati e ndalonte. Kjo qe sfidë e hapur.

Më 219 p.e.s. Roma u përgjigj shpejt. Kalaja e Dimales ra brenda shtatë ditësh; Faros u mor me dredhi, kur Demetri u nxor jashtë mureve dhe forcat e tij u shpartalluan. Vetë ai shpëtoi dhe gjeti strehë te Filipi V i Maqedonisë, ku u bë një nga këshilltarët kryesorë — dhe ndoshta një nga arkitektët e aleancës fatale midis Filipit dhe Hanibalit. Pini mbeti zot i Ilirisë dhe aleat besnik i Romës. Kjo qe e dyta herë që një udhëheqës ilir luante kartën e gabuar midis dy fuqive të mëdha. Do të ishte edhe e treta.

Lufta e tretë: rënia e Gentit (168 p.e.s.)

Mësimi i historisë sonë antike është i hidhur dhe i qartë: ndarja na mundi më shumë se shpata. Kur Genti, mbreti i fundit ilir i dinastisë labeate, hipi në fron, Roma ishte tashmë në luftë me Perseun e Maqedonisë. Më 171 p.e.s. Genti qe aleat i Romës; por më 169, i joshur nga premtimet — dhe, sipas burimeve, nga ari — i Perseut, ndërroi anë. Ai arrestoi dy të dërguar romakë dhe u sul kundër qyteteve aleate të Romës, Apolonisë dhe Dyrrahut.

Përgjigjja qe e rrufeshme. Pretori Luc Anici Gali e mundi Gentin te Shkodra, kryeqyteti i mbretërisë, dhe — sipas dëshmive antike — e nënshtroi tërë vendin brenda njëzet a tridhjetë ditësh. Maqedonia ra po atë vit te Pidna; aleatët u shembën bashkë. Më 167 Genti u çua i lidhur në Romë për të zbukuruar triumfin e Galit, e pastaj u internua në Iguvium. Roma e copëtoi mbretërinë në tri njësi administrative — meris — duke vrarë vetë idenë e një shteti ilir të bashkuar.

Çfarë mbeti pas rënies

Me Gentin mbaroi pavarësia politike e ilirëve, por jo populli. Trojet tona hynë në një rrugë të gjatë romanizimi që do të çonte më vonë te Iliria romake — provincat, rrugët, qytetet dhe, paradoksalisht, edhe perandorët ilirë që një ditë do të sundonin vetë Romën. Konica do të kishte vënë gishtin pikërisht këtu: nuk e humbëm shtetin sepse na mungoi trimëria — burrëria ilire nuk vihej në dyshim as nga romakët — por sepse na mungoi uniteti dhe largpamësia politike. Teuta sfidoi Romën pa aleatë; Demetri dhe Genti luajtën me të dyja palët dhe humbën nga të dyja.

Megjithatë, populli mbijetoi atje ku shteti ra. Emrat e maleve dhe lumenjve, fjalët e gjuhës, fiset që vazhduan të jetonin nën Romë — të gjitha dëshmojnë se rënia e mbretërisë ilire nuk qe fundi i ilirëve, por fillimi i një kapitulli tjetër të gjatë e të ndërlikuar të historisë sonë.

Burimet:

• Polybius, Historiae, libri II dhe XXVIII–XXX (mbi luftërat ilire dhe rënien e Gentit).
• Encyclopædia Britannica, zërat "Illyria", "Teuta", "Gentius" dhe "Illyrian Wars".
• N. G. L. Hammond, The Illyrian Atintani, the Epirotic Atintanes and the Roman Protectorate, Journal of Roman Studies (1989).
• John Wilkes, The Illyrians, Blackwell (1992).

— Redaksia ZHURMA