Ardianët

Ardianët — Ardiaioi te grekët, Vardaei te latinët — ishin populli ilir i luginës së Naronit (Neretvës) që në shekullin III p.e.s. u bë bërthama e mbretërisë më të fuqishme të Adriatikut lindor. Nën Agronin, që sundoi rreth viteve 250–231 p.e.s. dhe vdiq më 231 ose 230, dhe nën Teutën, flota e tyre i theu etolasit, mori Foinikën dhe e detyroi Romën të kalonte detin me ushtri për herë të parë. Pas luftërave me Romën, Straboni i gjente të shtyrë larg detit dhe thuajse të shuar.

Pse ka rëndësi

• Nën Agronin dhe Teutën, Ardianët zotëruan bregun nga gryka e Naronit deri te Labeatët e liqenit të Shkodrës, dhe Polibi shkruan se Agroni kishte forca tokësore e detare më të mëdha se çdo mbret i Ilirisë para tij.
• Lufta e Parë Ilire (229–228 p.e.s.), që lindi nga përplasja me ta, ishte hera e parë që Roma kaloi me ushtri në bregun lindor të Adriatikut — me 200 anije, rreth 20.000 këmbësorë dhe 2.000 kalorës.
• Historia e tyre na vjen pothuaj e tëra nga Polibi, Apiani, Livi, Kasi Dioni dhe Straboni, domethënë nga bota greko-romake që i mundi; edhe nami i piratëve që u ngjit pas tyre vjen nga kjo anë e detit.

Populli i Naronit

Straboni shënon pas Dalmacisë lumin Naro dhe popujt që banonin rreth tij — Daorsët, Ardianët dhe Plereët — dhe shton se ishulli i Farit ndodhej pranë Ardianëve; autorët e mëvonshëm, thotë ai, i quanin Vardianë. Robert Elsie i vendos rreth Gjirit të Kotorrit, pa përjashtuar që të kenë qenë edhe më në veri, në Bosnjë, dhe e lidh emrin e tyre, me rezervë, me çafkën (lat. ardea) si simbol totemik. Arkeologu shqiptar Lavdosh Jaupaj, në tezën e doktoratës të mbrojtur në Lion në bashkëkujdestari me Qendrën e Studimeve Albanologjike të Tiranës, kujton se Ardianët përmenden tashmë në shekullin IV p.e.s., në një vepër që i atribuohet Aristotelit, dhe se një kërcore bronzi e shekullit V p.e.s., e kushtuar në Dodonë nga njëfarë Gangrios, mund të mbajë etnikun e tyre. Sipas tij, në kohët e hershme Ardianët banonin në brendësi, në veri, përballë Farit, ndërsa hapësira nga lugina e Naronit deri te liqeni i Shkodrës ishte e Autariatëve.

Autariatët ishin edhe kundërshtarët e tyre të mëdhenj. Straboni tregon një luftë të gjatë mes dy popujve për kriporet në kufirin e përbashkët: në pranverë uji rridhte në fund të një gryke mali, e mblidhnin dhe pas pesë ditësh kripa kristalizohej; bënin marrëveshje për ta përdorur me radhë, pastaj i shkelnin dhe ktheheshin në luftë. Marjeta Šašel Kos e vendos kufirin e tyre në rrjedhën e sipërme të Naronit, pranë «liqenit të madh» të Pseudo-Skilaksit, që ajo e njëson me kënetën e Hutovo Blatos. Straboni i radhit Ardianët, bashkë me Autariatët dhe Dardanët, mes popujve ilirë që dikur kishin qenë më të fuqishmit.

Agroni dhe mbretëria e detit

Në shekullin III p.e.s., sipas Jaupajt, Ardianët u morën Autariatëve toka dhe arritën të zotëronin tërë bregun adriatik nga Daorsët në grykën e Naronit deri te Labeatët rreth liqenit të Shkodrës; kryeqyteti i tyre mund të ketë qenë Rizoni, Risani i sotëm. Elsie e quan Agronin sundimtar të krahinës së Shkodrës rreth viteve 250–231 p.e.s. dhe flet për bërthamën e një shteti që shtrihej nga Shqipëria e Mesme deri te Neretva. Polibi e quan thjesht mbret të Ilirisë, bir të Pleuratit; Kasi Dioni, në përmbledhjen e Zonarës, e quan mbret të Ardianëve dhe me gjak ilir, dhe Šašel Kos vëren se pikërisht Dioni e emërton mbretërinë e Agronit e të Teutës si ardiane.

Fuqia e saj ishte deti. Më 231 p.e.s. — John Wilkes lë të hapur edhe 232-shin —, i paguar nga Demetri II i Maqedonisë, Agroni dërgoi njëqind anije me pesë mijë ilirë për të çliruar Medionin në Akarnani, që e rrethonin etolasit. Anijet mbërritën natën, ilirët zbarkuan në të gdhirë, u rreshtuan sipas zakonit të vendit dhe e shpartalluan ushtrinë etole, duke i marrë armët dhe plaçkën. Polibi tregon se mbreti, nga gëzimi, iu dha festave dhe vdiq nga pleuriti brenda pak ditësh; Apiani e paraqet ende gjallë kur mbërritën ambasadorët romakë, prandaj vdekja lëviz mes 231 dhe 230. Forca e tyre qëndronte te barkat që Polibi i quan lemboi e Livi lembi: sipas Wilkes-it, anije të vogla e të shpejta me një radhë rremash dhe pesëdhjetë luftëtarë në bord. Polibi e përshkruan edhe si luftonin: më 229 p.e.s., te ishujt Paksi, ilirët i lidhën barkat katër nga katër, ua nxorën anash goditjes së anijeve armike dhe, kur ato ngecën te barkat e lidhura, u hodhën në kuvertat e tyre; morën katër anije katërradhëshe dhe fundosën një pesëradhëshe me gjithë ekuipazhin.

Teuta, Foinike dhe Roma

Pas vdekjes së Agronit froni i takonte Pinnesit, djalit të tij të mitur nga Triteuta; pushtetin e mori si kujdestare Teuta, gruaja e mbretit dhe njerka e fëmijës. Më 230 p.e.s. flota e saj u ndal në Foinike, qyteti më i pasur i Epirit, dhe e mori me tradhtinë e rreth tetëqind mercenarëve galë që e ruanin; Skerdilaidi zbriti me pesë mijë ilirë nga gryka pranë Antigonesë. Teuta i thirri forcat në atdhe kur një pjesë e ilirëve kaluan me Dardanët.

Gjatë asaj fushate ilirët grabitën e vranë edhe tregtarë italikë. Senati dërgoi dy të dërguar, Gaius dhe Lucius Coruncanius. Teuta, që po rrethonte Issën, iu përgjigj, sipas Polibit, se nuk ishte në zakonin e mbretërve ilirë t'i pengonin nënshtetasit të fitonin plaçkë nga deti; më i riu i ambasadorëve foli ashpër dhe u vra gjatë kthimit — Polibi ia ngarkon vrasjen Teutës, Apiani anijeve ilire. Më 229 p.e.s., pas një përpjekjeje të dështuar për të marrë Epidamnin me shpata të fshehura në enët e ujit, ilirët rrethuan Korkyrën (Korfuzin), e cila u dorëzua dhe pranoi një garnizon nën Demetrin e Farit. Roma u përgjigj me konsullin Gnaeus Fulvius dhe 200 anije, me Aulus Postumius dhe rreth 20.000 këmbësorë e 2.000 kalorës. Demetri ua dorëzoi Korkyrën romakëve; Apolonia dhe Epidamni kaluan nën mbrojtjen e tyre, dhe Polibi shkruan se romakët, duke u futur në brendësi, nënshtruan Ardianët gjatë rrugës. Teuta u strehua në Rizon, vend i fortifikuar mirë, larg detit, mbi lumin me të njëjtin emër. Në pranverën e vitit 228 p.e.s. — Elsie e vendos në 227 — ajo pranoi paqen që mbylli Luftën e Parë Ilire: haraç, heqje dorë nga pjesa më e madhe e Ilirisë dhe ndalim për të lundruar përtej Lisit me më shumë se dy anije, edhe ato të paarmatosura.

Demetri i Farit dhe lufta e dytë

Roma e la pjesën më të madhe të Ilirisë nën Demetrin. Sipas Kasi Dionit, ai u bë kujdestar i Pinnesit dhe u martua me Triteutën pas vdekjes së Teutës; Zonara e quan atë sundimtar të Ardianëve. Demetri e theu kushtin e Lisit: sipas Polibit, ai dhe Skerdilaidi e kaluan Lisin me nëntëdhjetë barka, dhe pastaj Demetri, me pesëdhjetë prej tyre, u hodh në Kiklade dhe plaçkiti shumë ishuj. Më 219 p.e.s. Roma dërgoi konsullin Lucius Aemilius Paullus. Sipas Polibit, Dimalja ra pas shtatë ditësh rrethimi, Fari u mor me sulm dhe u rrafshua, dhe Demetri iku te Filipi V i Maqedonisë. Për fundin e tij burimet nuk pajtohen: Polibi thotë se vdiq duke sulmuar Mesenën, ndërsa Apiani dhe Zonara shkruajnë se romakët e vranë kur u kthye në Iliri. Lufta e Dytë Ilire nuk e shuajti mbretërinë: sipas Apianit, romakët i kursyen ilirët për hir të Pinnesit, dhe më 217 p.e.s., sipas Livit, Senati dërgonte njerëz te Pinnesi, mbreti i Ilirisë, për t'i kërkuar haraçin e prapambetur.

Froni që ndërroi derë

Në vitet që pasuan, figura kryesore e mbretërisë u bë Skerdilaidi — sipas Wilkes-it ndoshta vëllai i Agronit —, që Livi e quan mbret të ilirëve dhe që Filipi V e kishte lidhur me vete, sipas Polibit, me njëzet talanta në vit, për të sulmuar etolasit me tridhjetë barka. Gjatë Luftës së Parë Maqedonase, sipas Livit, etolasit i vinin Filipit si kusht paqeje që Ardianët t'u ktheheshin Skerdilaidit dhe Pleuratit — shenjë se ata u ishin shkëputur. Pas Skerdilaidit mbretëroi i biri, Pleurati, që Elsie e vendos në fron rreth viteve 206–180 p.e.s., dhe pas tij Genti, rreth viteve 180–168 p.e.s. Sa ardiane mbeti kjo mbretëri, studiuesit nuk pajtohen. Wilkes flet për një dinasti ardiane me qendër te kështjellat rreth liqenit të Shkodrës, nga Lisi te Meteoni (Meduni), dhe te qytetet e bregut deri në Rizon; Danijel Dzino, për një dinasti ardiane dhe, sidomos, labeate. Jaupaj shënon se Genti mbretëronte mbi Labeatët dhe se kryeqyteti i tij ndodhej te ta — Livi e quan Shkodrën vendin më të fortifikuar në vendin e Labeatëve —, por e quan të pashpjeguar lidhjen e Labeatëve me Ardianët; ndoshta rënia e Ardianëve pas dështimit të Teutës i nxori Labeatët në skenë. Mbretëria që kishte ngritur Agroni vazhdoi; nën Gentin, kështjella e saj ishte Shkodra.

Nga deti në arë

Më 168 p.e.s. pretori Lucius Anicius e mbylli luftën kundër Gentit në Shkodër — sipas Livit për më pak se një muaj, sipas Apianit brenda njëzet ditësh. Genti me gruan, fëmijët dhe vëllanë u internua në Spoleto e pastaj në Iguvium, sepse Spoleto nuk pranoi t'i ruante; 220 lembet e kapura, shkruan Livi, Senati ua ndau Korkyrës, Apolonisë dhe Dyrrahut. Iliria u nda në tri pjesë, dhe Rizoni e Olcini (Ulqini) u përjashtuan nga haraçi, sepse kishin kaluar me Romën sa ishte ende Genti në fron.

Ardianët si popull i mbijetuan mbretërisë. Më 135 p.e.s., sipas Apianit, ata dhe Palarët — sipas Wilkes-it, Plereët e Strabonit — sulmuan Ilirinë romake; Roma mblodhi dhjetë mijë këmbësorë e gjashtëqind kalorës, dhe konsulli Servius Fulvius Flaccus doli kundër tyre — përmbledhja e Livit e regjistron si nënshtrim të Vardianëve. Straboni e tregon fundin ftohtë: meqë e trazonin detin me bandat e tyre, romakët i shtynë nga bregu në brendësi dhe i detyruan të punonin tokën; por vendi ishte i ashpër e i varfër, i papërshtatshëm për bujq, dhe fisi u rrënua dhe thuajse u zhduk. Plini i gjen Vardianët mes bashkësive që i drejtoheshin kuvendit gjyqësor të Naronës: dikur tmerri i Italisë, tani me jo më shumë se 20 dekuri.

Trashëgimia

Rrëfimin e Ardianëve e mbajtën të tjerët. Na e përcjell Polibi, që ia vesh vendimet e Teutës shkurtpamësisë së gruas, dhe Straboni, që e shpjegon dëbimin e tyre nga deti me piraterinë. Plaçkitja në det ishte e vërtetë — Polibi flet për tregtarë italikë të grabitur e të vrarë — por përgjigjja e Teutës, aq sa e njohim, tregon një rend tjetër: plaçka në det si zakon që mbretërit ilirë nuk e ndalnin, jo si krim kundër Romës. Dzino shton se burimet greke e shihnin si «mbret të ilirëve» udhëheqësin e aleancës së fisit më të fortë të çastit, dhe se vetëm në fund të shekullit III p.e.s. kjo botë arriti aq sofistikim politik sa mund të flitet për dinasti.

Mbetën vendet dhe emrat. Shkodra, Lisi që sot është Lezha, Epidamni që romakët e quajtën Dyrrah dhe që u bë Durrës, Rizoni që u bë Risan: qytetet ku u vendos fati i Ardianëve mbajnë ende emrat e lashtë. Rrjeti i ilirëve u shpërbë, por vargu i emrave — Agroni, Teuta, Pinnesi, Triteuta, Demetri, Skerdilaidi, Genti — e mban gjallë kujtesën e mbretërisë që e bëri Adriatikun lindor det të vetin, para se Roma ta kthente në det të saj. Rrëfimi i plotë i përplasjes gjendet te Luftërat iliro-romake.