Perënditë ilire: Medauri, Bindi, Thana e Redoni dhe gjurmët e tyre te shqiptarët

Medauri, Bindi, Thana, Redoni, Anzotika: hyjnitë ilire të dëshmuara në altarë e monedha, kulti i diellit e i gjarprit — dhe gjurmët te shqiptarët si hipotezë.

Redaksia ZHURMA · 29 tetor 2026, 13:06 · 7 min lexim

Perënditë ilire janë hyjnitë e fiseve ilire që njihen me emër — Medauri, Bindi, Vidasi e Thana, Redoni, Anzotika — pothuajse vetëm nga mbishkrime votive të epokës romake, nga monedhat dhe nga disa fjalë të autorëve antikë. Nga simbolet e objekteve arkeologjike studiuesit (Stipčević, Wilkes) lexojnë edhe dy kulte pa emër: të diellit dhe të gjarprit. Lidhja e tyre me besimet popullore shqiptare është hipotezë shkencore, jo fakt i provuar.

Vizatim i figurës së gjarprit të madh të gdhendur në tokëzën ilire të rripit nga Selca e Poshtme — Vizatim i figurës së gjarprit nga tokëza e argjenduar e rripit ilir të Selcës së Poshtme (shek. III p.e.s.) · Ilustrim: Nishjan / Wikimedia Commons (CC0) Foto: Nishjan Licenca: CC0

Përmbajtja5 pjesë

Si përshkruhen
Besimet dhe zakonet
Në përralla dhe këngë
Emrat dhe interpretimet
Burimet

Nga feja e ilirëve nuk ka mbetur asnjë tekst i shenjtë. Sipas Martin L. West-it, lënda për fenë ilire përbëhet kryesisht nga emra njerëzish e vendesh, pak glosa te autorët klasikë dhe një a dy mbishkrime. Aleksandar Stipčević shënon se burimi kryesor për hyjnitë janë mbishkrimet e periudhës romake, shpesh me emrin vendas krahas një perëndie romake; John Wilkes shton se asnjë hyjni nuk duket e përbashkët për të gjitha fiset. Më poshtë ndahet qartë ajo që dëshmohet në gur nga ajo që studiuesit kanë propozuar si vazhdimësi në folklorin shqiptar. Panoramën e japin faqet Mitologjia ilire dhe Hyjnitë ilire.

Si përshkruhen

Medauri njihet nga pak mbishkrime, por njëri prej tyre është një poezi e tërë. Mbishkrimi në vargje nga Lambaesis-i i Numidisë (CIL VIII 2581), i ngritur nga një legat i Legjionit III Augusta me prejardhje nga Risiniumi (Risani i sotëm, në Bokën e Kotorrit), e thërret «Lar i përbashkët i popullit tonë» dhe e përshkruan mbi kalë që ngrihet në ajër, duke hedhur shtizën me dorën e djathtë. Sipas Piotr Dyczek-ut dhe kolegëve të tij (2014), guri është zhdukur dhe teksti, i botuar nga Léon Renier më 1858, njihet nga dy kopje të shekullit XIX; vargjet përshkruajnë një statujë kalorësi, me gjasë kopje e një statuje monumentale në Risinium. Emri del edhe në vetë Risiniumin, në një kushtim greqisht (Μεδαύρου) të rojeve kufitare, dhe në Santa Maria di Leuca, ku «Meddaurus» është emri i një anijeje tregtare.

Bindi njihet nga altarët te burimi i Privilicës pranë Bihaçit, në trojet e japodëve, me formulën Bindo Neptuno sacrum; disa i ngritën krerë vendas të romanizuar, dy i ngritën ushtarë. Barazimi me Neptunin e bën hyj të ujërave e të burimeve, dhe një altar mban figurë me rrem e delfin dhe një triton.

Vidasi dhe Thana shfaqen gjithmonë bashkë në altarët e burimeve të nxehta të Topuskos (Kroaci); Stipčević vëren se emrat e tyre qëndrojnë gjithnjë krah për krah. Vidasi barazohet me Silvanin, hyjin e pyjeve; Thana me Dianën, hyjneshën e gjuetisë.

Redoni lexohet në mbishkrimin nga Santa Maria di Leuca (cum pleromate Rhedonis et Meddauri) dhe në monedhat e Lisit, Shkodrës e Daorsonit, gjithnjë me kapelën e udhëtarit (petasos); Neritan Ceka e lexon si mbrojtës të udhëtarëve dhe detarëve. Anzotika, e barazuar me Venerën (Venus Ansotica), nderohej në Liburni, sipas Hans Krahe-s dhe Wilkes-it.

Besimet dhe zakonet

Dy kulte nuk kanë emër, por kanë një numër jashtëzakonisht të madh objektesh, sipas Stipčević-it. Ai shkruan se varëset e shumta me simbole — disqe, qarqe me rreze, spirale, svastika, zogj uji — tregojnë se «objekti kryesor i kultit të ilirëve parahistorikë ishte Dielli»; Wilkes shkruan se dielli është simboli më i zakonshëm, me zogjtë, gjarpërinjtë, kuajt dhe svastikën të lidhur me të. Stipčević dallon dy zona: në jug mbizotëron gjarpri, në veri zogjtë e ujit dhe simbolet diellore.

Gjarpri, sipas Stipčević-it, ishte simbol pjellorie dhe mbrojtës i vatrës. Tokëza e argjenduar e rripit nga varret e Selcës së Poshtme (shek. III p.e.s.) tregon luftëtarë e kalorës në betejë, me një gjarpër gjigant që, sipas Mark Tirtës, shërben si totem mbrojtës i njërit prej kalorësve; gjarpri del edhe në monedhat e Bylisit, Apolonisë, Dyrrahut dhe Amantias, kurse në Dardani e Dalmaci janë kushtuar altarë çiftit gjarpëror Dracon dhe Dracaena.

Mbledhësit e shekullit XIX–XX shënuan zakone të ngjashme te shqiptarët. Johann Georg von Hahn (1854) përshkruan Vitoren e fshatrave të Rizës: një gjarpër i vogël e i trashë, me lëkurë të larme, që banon në murin e shtëpisë; kush e sheh e përshëndet me nderim dhe e mbulon me urime, se ajo paralajmëron me një fishkëllimë ngjarjet e shtëpisë dhe e braktis kur shuhet trungu mashkullor. Edith Durham (1909) pa në varrezat e Vuklit një kryq druri me një gjarpër të gdhendur «për të treguar egërsinë» e të ndjerit dhe shkroi se gjarpri në varre «mund të lidhet me besime tashmë të harruara»; në Dushman gjeti pllaka varri me diell e hënë, ku përgjigjja e vetme ishte «për bukur». Më 1928 shtoi se malësorët rrethin e gjysmëhënën mbi kryqin e tatuazhit i shpjegonin menjëherë si «Dielli» dhe «Hana», dhe se prifti Ernesto Cozzi i kishte thënë se gjarpri «ndonjëherë tatuohet dhe vizatohet nëpër mure». Durham vetë e quan tatuazhin «zakon të lashtë ilir» (1909) dhe më 1928 e mbështet te Straboni, që i përshkruan japodët me trupa të shpuar si ilirët e trakët; dritën e errësirën e lexon përmes mitraizmit e manikeizmit — lexime të sajat, jo prova.

Në përralla dhe këngë

Kulti ilir i gjarprit ka edhe një mit antik: Kadmi dhe Harmonia, që sipas legjendës vdiqën në tokën ilire dhe jetuan më tej si gjarpërinj; i biri i tyre, Iliri, heroi eponim, kishte po ashtu trajtë gjarpri, prandaj Stipčević e quan totemin suprem të ilirëve.

Në gojëdhënën shqiptare gjarpri ruan thesarin: Hahn tregon një histori nga rrethi i Dibrës, ku një bari e largoi gjarprin e mbështjellë mbi një grumbull ari duke i lënë një kovë qumësht, që ta merrte etja. Durham dëgjoi në Nikaj, kur gjëmoi bubullima: «Drangoni po lufton me Kulshedrën» — dyluftimi që e ka faqen e vet te Kulshedra dhe Drangue. Edhe zana e malit, nimfa që u jep fuqi kreshnikëve, lidhet nga disa studiues me Thanën e altarëve.

Emrat dhe interpretimet

Leximet gjuhësore janë propozime. Radoslav Katičić e lidh emrin Bindus me fjalë keltike e indiane që do të thonë «pikë, rrjedhë uji». West-i e nxjerr Vidasus nga rrënja indoevropiane *widhu- «dru, pyll». Sipas Cekës, emri i Redonit jeton te Kepi i Rodonit në veri të Durrësit, ndoshta dikur një shenjtërore ilire e hyjit të detarëve. Benjamin Kuka (1984) dhe të tjerë kanë propozuar që zana shqiptare të jetë vazhdimësi e Thanës — një lexim që nuk është provuar.

Vazhdimësia ilire–shqiptare është hipotezë. Vetë Stipčević-i, në kumtesën e Kolokiumit të Parë Ilir (Tiranë 1972, botuar 1976), shkruan se një studim «i dokumentuar dhe përfundimtar» mbi vazhdimësinë e simbolizmit fetar është «pothuajse i pamundur» në gjendjen e atëhershme të njohurive, dhe se ngjashmëria e thjeshtë e objekteve nuk mjafton — por se simbolet fetare, dhe para së gjithash gjarpri, kanë vlerë të veçantë si argument. West-i e formulon me kujdes: feja ilire është «një nga burimet themelore» nga të cilat janë ushqyer legjenda dhe folklori shqiptar. Šašel Kos shton një gjurmë gjuhësore: fjala shqipe bullar, rumanishtja balaur dhe blavor-i i Sutomores janë ballkanizma parasllave që dëshmojnë kultin e gjarprit në rajon. Mark Tirta shkruan se besimet e gjarprit u ruajtën nga pleqtë e fshatrave deri në fund të shekullit XX dhe se kulti i diellit jeton te zjarret e vitit. Asnjëri nuk e ka vërtetuar se Vitorja e Hahnit rrjedh drejtpërdrejt nga gjarpri i Selcës; mbetet hipotezë.