Luftërat iliro-romake: tri luftëra (229–168 p.e.s.) që i dhanë fund mbretërisë ilire

Luftërat iliro-romake ishin tri përballje midis Republikës Romake dhe mbretërisë ilire të ardianëve dhe labeatëve: e para në vitet 229–228 p.e.s. kundër mbretëreshës Teutë, e dyta në vitin 219 p.e.s. kundër Demetrit të Farosit dhe e treta në vitin 168 p.e.s. kundër mbretit Gent, aleat i Perseut të Maqedonisë. Roma i justifikoi me piraterinë ilire dhe me shkeljen e marrëveshjeve; rezultati ishte protektorati romak mbi qytetet e bregdetit, fundi i mbretërisë ilire më 168 p.e.s. dhe ndarja e saj në tri pjesë më 167 p.e.s., nga e cila, sipas historianes Marjeta Šašel Kos, lindi koncepti romak i Ilirikut.

Përmbajtja8 pjesë

1. Kur u zhvilluan
2. Pse nisën
3. Çfarë ndodhi
4. Lufta e Parë Iliro-Romake (229–228 p.e.s.)
5. Lufta e Dytë Iliro-Romake (219 p.e.s.)
6. Lufta e Tretë Iliro-Romake (168 p.e.s.)
7. Çfarë mbeti
8. Burimet

Kur u zhvilluan

• Lufta e Parë Iliro-Romake, 229–228 p.e.s. Konsujt e vitit 229, Gnej Fulvi Centumali dhe Postumi Albini (Polibi e quan Aul, listat konsullore dhe Šašel Kos Luc Postum Albin), kaluan Adriatikun; Teuta dërgoi të dërguarit në Romë «pak para pranverës» së vitit 228 dhe nënshkroi paqen (Polibi 2.11–12).
• Lufta e Dytë Iliro-Romake, 219 p.e.s. Senati dërgoi konsullin Luc Emil Paulin «pak para verës» së vitit 219 (Polibi 3.16). Përmbledhjet moderne e nisin krizën një vit më herët, më 220, kur Demetri lundroi përtej Lisit.
• Lufta e Tretë Iliro-Romake, 168 p.e.s. Nisi në fillim të vitit 168, kur Genti rrethoi Basaninë, dhe mbaroi «në më pak se një muaj» sipas Livit (44.32) ose «brenda njëzet ditëve» sipas Apianit. Triumfi i Anicit dhe ndarja e Ilirisë ndodhën më 167 p.e.s.

Pse nisën

Pirateria dhe i dërguari i vrarë (229). Sipas Polibit (2.8), ilirët «që nga kohët më të hershme» sulmonin dhe plaçkitnin anijet e tregtarëve që lundronin nga Italia; kur ankesat u shtuan, Senati dërgoi te Teuta dy të dërguar, Gaj dhe Luc Korunkanin. Teuta u përgjigj se do të kujdesej që zyrtarët e saj të mos u bënin dëm romakëve, por se «nuk ishte zakon i sundimtarëve të Ilirisë» t’i pengonin privatët të merrnin plaçkë në det. I dërguari më i ri e kërcënoi, dhe ai u vra në rrugën e kthimit, sipas Polibit me urdhër të mbretëreshës. Apiani (Luftërat ilire 7) e tregon ndryshe: ambasada po shkonte te mbreti Agron, me kërkesë të ishullit Isa, kur anijet ilire e sulmuan në det dhe vranë Korunkanin bashkë me të dërguarin e Isës, Kleemporin. Šašel Kos vëren se dy rrëfimet ndryshojnë dhe se portreti që Apiani i bën Teutës është më i paanshëm. Historia e plotë e kësaj dinastie është te Agroni dhe Teuta.

Një aleat që shkeli traktatin (219). Demetri i Farosit, që Roma e kishte shpërblyer për tradhtinë ndaj Teutës, u martua — sipas studiuesve modernë pas vitit 228 ose rreth vitit 222, asnjë burim antik nuk e daton — me Triteutën, nënën e Pinit, dhe u bë regjent i asaj që kishte mbetur nga mbretëria. Polibi (3.16) shkruan se ai «kishte lundruar përtej Lisit, në shkelje të traktatit, me pesëdhjetë anije» dhe kishte plaçkitur Cikladet, duke u mbështetur te shtëpia mbretërore e Maqedonisë. Senati, duke parashikuar luftën e gjatë me Hanibalin, vendosi «ta bënte Ilirinë të sigurt» më parë.

Aleanca me Perseun (168). Genti, bir i mbretit Pleurat, sundonte labeatët nga Skodra dhe Lisi, ku priste edhe monedhat e veta. I ati kishte ndjekur një politikë proromake, por Isa e denoncoi Gentin në Romë që më 172 për aleancë me Perseun e Maqedonisë. Sipas Apianit, Genti «bëri aleancë me Perseun për para» dhe, kur Roma i dërgoi ambasadorë, i vuri në pranga duke i akuzuar si spiunë. Livi (44.30) shton se ai e kishte vrarë vëllanë Plator dhe ishte martuar me Etutën, bijën e Monunit, prijësit të dardanëve.

Çfarë ndodhi

Lufta e Parë Iliro-Romake (229–228 p.e.s.)

Fulvi u nis me 200 anije drejt Korkyrës (Korfuzit), ku Demetri, që Teuta e shihte me sy të keq, ia dorëzoi garnizonin; Postumi solli nga Brundisi 20.000 këmbësorë dhe rreth 2.000 kalorës. Apolonia dhe Epidamni (Durrësi) hynë nën mbrojtjen romake, partinët dhe atintanët u dorëzuan, rrethimi i Isës u thye. Teuta u tërhoq në Rizon (Risani i sotëm), kurse konsujt i lanë Demetrit pjesën më të madhe të Ilirisë (Polibi 2.11). Me paqen e vitit 228 Teuta pranoi të paguante haraç, u tërhoq nga Iliria me përjashtim të pak vendeve dhe nuk do të lundronte përtej Lisit me më shumë se dy anije të paarmatosura (Polibi 2.12). Rrjedha e betejave është te Lufta e Parë Ilire.

Lufta e Dytë Iliro-Romake (219 p.e.s.)

Demetri vendosi garnizon në Dimal dhe 6.000 nga luftëtarët e tij më të mirë në Faros (Hvar). Emil Pauli e mori Dimalin me sulm për shtatë ditë, çka bëri që qytetet e tjera të dorëzoheshin, dhe pastaj Farosin me dredhi: zbarkoi natën me ushtrinë kryesore dhe në agim u shfaq para portit vetëm me njëzet anije, që Demetri doli t’i përballte dhe mbeti i rrethuar nga dy anë (Polibi 3.18–19). Demetri iku te Filipi V i Maqedonisë, «ku kaloi pjesën tjetër të jetës», dhe u vra duke u përpjekur të merrte Mesenën; studiuesit modernë e datojnë vdekjen më 214. Emili e rrafshoi Farosin dhe triumfoi në Romë. Më gjerë te Lufta e Dytë Ilire.

Lufta e Tretë Iliro-Romake (168 p.e.s.)

Genti mblodhi 15.000 ushtarë në Lis dhe rrethoi Basaninë, qytet mik i Romës vetëm pesë milje larg (Livi 44.30). Pretori Luc Anici Gal kapi në det një pjesë të anijeve të tij (sipas Apianit) dhe pastaj marshoi drejt Skodrës, «vendit më të rëndësishëm të luftës», të rrethuar nga dy lumenj dhe të fortifikuar më mirë se çdo qytet i labeatëve (Livi 44.31). Një dalje ilire nga porta u thye, me mbi 200 të vrarë. Genti kërkoi tri ditë armëpushim, duke shpresuar më kot se vëllai Karavanti po vinte me ndihmë, pastaj shkoi në kampin romak, pesë milje larg qytetit, u gjunjëzua dhe u dorëzua; Anici e ftoi për darkë dhe më pas e vuri nën roje (Livi 44.31). Nga Meteoni u sollën gruaja e tij Etleva, djemtë Skerdilaidi dhe Pleurati dhe vëllai Karavanti (Livi 44.32). Në triumfin e vitit 167 Anici shfaqi 27 libra romake ar, 19 libra romake argjend dhe 120.000 monedha ilire; para karrocës së tij ecnin Genti, mbretëresha dhe fëmijët. Familja mbretërore u internua në Spoletium dhe pastaj në Iguvium (Gubio), kurse 220 anijet e kapura u ndanë midis Korkyrës, Apolonisë dhe Dyrrahut (Livi 45.43). Apiani shton se Emil Pauli plaçkiti «brenda një ore» shtatëdhjetë qytete që, sipas tij, kishin qenë të Gentit; Livi (45.34) e vendos këtë plaçkitje në Epir, në rreth shtatëdhjetë qytete që kishin mbajtur anën e Perseut, me 150.000 njerëz të marrë robër — dy burimet nuk pajtohen.

Çfarë mbeti

• Protektorati romak (228). Sipas Apianit, Korkyra, Farosi, Isa, Epidamni dhe atintanët u bënë «nënshtetas romakë», kurse Pinit iu la pjesa tjetër e mbretërisë si «mik i popullit romak». Polibi e quan këtë «ndërhyrjen e parë të armatosur të romakëve në Ilirik dhe në atë pjesë të Evropës». Apolonia dhe Durrësi hynë kështu në orbitën romake.
• Fundi i mbretërisë (168–167). Genti është mbreti i fundit ilir i dëshmuar në burime, sipas Šašel Kos. Në kuvendin e Skodrës më 167, Anici shpalli se Senati «u jepte liri ilirëve», tërhoqi garnizonet dhe e ndau Ilirinë në tri pjesë. Skodra, dasaretët e selepitanët do të paguanin gjysmën e taksave që i paguanin mbretit, kurse Isa, taulantët, pirustët, rizonitët, olciniatët dhe daorsët, që kishin kaluar te romakët duke braktisur Gentin ose vëllanë e tij Karavantin, u përjashtuan nga taksat (Livi 45.26). Shih Shkodra, kryeqyteti ilir.
• Nga Iliria te Iliriku. Šašel Kos e sheh Ilirinë e ndarë më 167 si «origjinën e konceptit romak të Ilirikut» dhe kapjen e Gentit si fillimin e sundimit romak në Adriatikun lindor. Pushtimi i brendësisë veriore vazhdoi edhe një shekull: fushatat e Oktavianit (35–33 p.e.s.) dhe të Tiberit (11–9 p.e.s.) i dhanë trajtën provincës, e ndarë më vonë në Dalmaci dhe Panoni. Vazhdimi është te Iliria romake.

Rrëfimi i gjerë: Luftërat iliro-romake.

Burimet

• Polibi, Historitë 2.8–12 (përkth. E. S. Shuckburgh, 1889)
• Polibi, Historitë 3.16–19
• Apiani, Luftërat ilire 7–9 (përkth. H. White)
• Livi, Ab urbe condita 44.30–32 dhe 45.26, 45.34, 45.43
• Marjeta Šašel Kos, «The Roman Conquest of Illyricum (Dalmatia and Pannonia) and the Problem of the Northeastern Border of Italy», Studia Europaea Gnesnensia 7 (2013), 169–200
• Illyrian Wars, Gentius, Demetrius of Pharos (Wikipedia, anglisht)
• Luftërat iliro-romake dhe Genti (Wikipedia, shqip)