Fiset ilire: lista e 14 fiseve, ku jetonin dhe çfarë dihet për secilin

Nga Dardanët e Kosovës te Mesapët e Italisë: 14 fise ilire, trevat e sotme ku jetonin, autorët antikë që i përmendin dhe një fakt thelbësor për secilin.

Redaksia ZHURMA · 29 tetor 2026, 12:51 · 9 min lexim

Fiset ilire ishin popujt që autorët grekë e romakë i quanin me një emër të përbashkët, ilirë, dhe që jetonin përgjatë Adriatikut lindor e në brendësi të Ballkanit perëndimor: nga Liburnët në veri deri te kufiri me Kaoninë në jug, siç i përshkruan Pseudo-Skylaksi në shekullin IV p.e.s. Burimet antike njohin dhjetëra fise; këtu janë katërmbëdhjetë prej më të dokumentuarve, me trevat e sotme ku jetonin, autorin antik që i përmend dhe një fakt thelbësor për secilin. Të katërmbëdhjetë janë: Dardanët, Taulantët, Albanët, Parthinët, Dasaretët, Enkelejtë, Labeatët, Ardianët, Pirustët, Autariatët, Dalmatët, Liburnët, Japodët dhe Mesapët.

Përkrenare antike prej bronzi e tipit ilir, me kapak të rrumbullakët, dy brinjë paralele mbi kupolë dhe mbrojtëse faqesh, e fotografuar nga ana në sfond të bardhë — Përkrenare bronzi e tipit ilir, shek. V ose fillimi i shek. IV p.e.s., Muzeu Metropolitan i Artit · Foto: The Metropolitan Museum of Art / Wikimedia Commons (CC0) Foto: The Metropolitan Museum of Art Licenca: CC0

Përmbajtja18 pjesë

Kush ishin ilirët
Lista e fiseve
Dardanët
Taulantët
Albanët
Parthinët
Dasaretët
Enkelejtë
Labeatët
Ardianët
Pirustët
Autariatët
Dalmatët
Liburnët
Japodët
Mesapët
Trashëgimia e fiseve
Burimet

Kush ishin ilirët

Emrin «ilir» ua vunë grekët: Apiani i Aleksandrisë (Luftërat ilire, §1) shkruan se grekët quanin ilirë ata që banonin mbi Maqedoninë dhe Trakinë, nga Kaonët e Thesprotët deri te Danubi. Straboni, në librin VII të Gjeografisë, i quan Autariatët, Ardianët dhe Dardanët popuj dikur shumë të fuqishëm ndër ilirët, të rrënuar nga grindjet mes tyre dhe nga luftërat me maqedonasit e romakët. Lidhja e shqiptarëve me ilirët mbetet hipotezë shkencore, jo fakt i provuar. Gjuha ilire njihet vetëm nga emra, dhe studiuesit ndahen: një pjesë mbrojnë vazhdimësinë ilire–shqiptare (qoftë në të njëjtin vend, qoftë me ardhjen e një popullsie tjetër ilire), të tjerë e lidhin shqipen me një gjuhë tjetër të lashtë ballkanike, trake ose dake, ose me një gjuhë që nuk na ka mbetur e shkruar. Edhe për prejardhjen e Dardanëve janë mbrojtur tri teza: ilire, trake dhe dako-meze.

Lista e fiseve

Dardanët

Ballkani qendror, kryesisht Kosova e sotme dhe rrethinat e saj; sipas një studimi arkeologjik të vitit 2008 (Thesis Kosova, nr. 1), Dardania shtrihej mes Vardarit, Drinit, Moravës dhe Timokut. Straboni (VII 5.7) u numëron si nënfise Galabrët dhe Thunatët dhe shkruan se ishin të dhënë pas muzikës, me fyej e vegla me tela. Dardanët u ndeshën me Maqedoninë që nga shekulli IV p.e.s.: Justini përmend një luftë rreth viteve 346–343 p.e.s. kundër Filipit II, që e fitoi ai. Mbretëria e tyre del në burime në shekullin III p.e.s.: më 230 p.e.s. mbreti Longar mori Bylazorën, më 229 p.e.s. Dardanët mundën Demetrin II, dhe më 200 p.e.s. mbreti Bato u lidh me Romën kundër Filipit V. Më gjerë: Dardania dhe Dardanët, ilirët e Kosovës.

Taulantët

Bregdeti i Ilirisë jugore, prapatoka e Epidamnit-Dyrrahut (Durrësi) dhe fusha mes Matit e Shkumbinit. Mbreti i tyre Glaukia luftoi përkrah Klitit, të birit të Bardhylit, në rrethimin e Pelionit (335 p.e.s.) kundër Aleksandrit të Madh, nuk e pranoi sundimin maqedonas dhe e rriti në oborrin e vet Pirron, ende foshnjë, mbretin e ardhshëm të Epirit. Livi (XLV 26) shënon se më 167 p.e.s. Roma u dha liri e përjashtim nga taksat, sepse ishin shkëputur nga Genti. Shih Taulantët.

Albanët

Shqipëria e Mesme e sotme, mes Matit dhe Shkumbinit, me qendër Albanopolin, që disa studiues e identifikojnë me kalanë e Zgërdheshit pranë Krujës; vendndodhja e saktë mbetet e diskutueshme. I përmend i pari Ptolemeu (shek. II e.s.) si Albanoi. Një mbishkrim varri në Stobi përmend Albanët, një tjetër pranë Shkupit përmend Albanopolin. Sipas gjuhëtarëve, me këtë emër lidhet etnonimi mesjetar arbëresh/arbënesh.

Parthinët

Lugina e mesme e Shkumbinit (sipas Pleiades), në rrugën Adriatik–Maqedoni që romakët do ta bënin Via Egnatia; fqinjë kishin Taulantët në perëndim dhe Dasaretët në lindje. Polibi (II 11) tregon se më 229 p.e.s., gjatë Luftës së Parë Ilire, Parthinët iu dorëzuan romakëve pa kushte, bashkë me Atintanët. Qyteti kryesor quhej Parth, sipas Stefan Bizantinit.

Dasaretët

Brendësia e Ilirisë jugore, mes Shqipërisë së sotme juglindore dhe jugperëndimit të Maqedonisë së Veriut: pllaja e Korçës dhe liqeni i Ohrit deri te Drini i Zi. Qyteti kryesor ishte Lyhnidi (Ohri); në Selcën e Poshtme janë varret monumentale ilire. Shumica e studiuesve mendojnë se mbretëria e Bardhylit kishte qendrën këtu. Polibi (V 108) shënon se më 217 p.e.s. Skerdilaidi fitoi me premtime qytetet dasarete Fibotidë, Antipatri, Krysondim dhe Geston.

Enkelejtë

Një nga popujt më të vjetër të Ballkanit qendror, rreth liqenit të Ohrit dhe Drinit të sipërm, më vonë deri te liqeni i Shkodrës dhe Butua (Budva), sot Maqedonia e Veriut, Shqipëria dhe Mali i Zi; Pleiades i vendos pranë gjirit të Kotorit: burimet nuk pajtohen. Miti i lidh me Kadmin dhe Harmoninë: sipas Apollodorit (III 5.4), orakulli u tha se do t'i mundnin ilirët me ata dy në krye, dhe Kadmi mbretëroi mbi ilirët.

Labeatët

Rreth liqenit të Shkodrës, Lacus Labeatis i antikitetit, mes Shqipërisë veriore dhe Malit të Zi, nga Lisi (Lezha) deri te Meteoni (Meduni). Qendra ishte Shkodra: Livi (XLIV 31) e quan vendin më të fortifikuar në tokën e Labeatëve, mes lumenjve Klausal dhe Barbana. Studiuesit e mbajnë dinastinë e mbretërve të fundit ilirë – Skerdilaidi, Pleurati dhe Genti – për labeate; monedha me mbishkrimin ΛΑΒΙΑΤΑΝ janë gjetur në Shqipërinë veriore. Më gjerë: Shkodra, kryeqyteti ilir.

Ardianët

Nga lugina e Neretvës dhe gjiri i Rizonit (Kotorit) deri te liqeni i Shkodrës, sot Bosnja e Hercegovina, Mali i Zi dhe Shqipëria. Nën Agronin dhe Teutën u bënë fuqi detare: Apiani (Luftërat ilire, §7) shkruan se Agroni mori pjesë të Epirit, Korkyrën, Epidamnin dhe Farosin. Straboni (VII 5.6) tregon se romakët i shtynë nga bregu në tokë të ashpër e të varfër dhe populli u rrënua pothuaj krejt; autorët e mëvonshëm i quajnë Vardej. Shih Ardianët dhe Mbretëria Ilire.

Pirustët

Fis malësor që Straboni (VII 5.3) e numëron ndër Panonët; Pleiades i vendos në Malin e Zi të sotëm, në malësitë drejt Shqipërisë veriore. Livi (XLV 26) thotë se më 167 p.e.s. Pirustët «që numëroheshin ndër Dasaretët» fituan liri e përjashtim nga taksat, sepse kishin kaluar te Roma. Cezari (Lufta galike, V 1) shkruan se më 54 p.e.s. shkoi në Ilirik, sepse Pirustët po plaçkitnin provincën, dhe ata dërguan lajmëtarë për t'u shfajësuar.

Autariatët

Brendësia mes luginave të Limit e të Tarës dhe Moravës perëndimore, sot Mali i Zi, Serbia jugperëndimore dhe Bosnja; disa studiues e lidhin emrin me lumin e malin Tara. Straboni (VII 5.11) i quan fisin më të shumtë e më trim të ilirëve dhe tregon luftën e tyre me Ardianët për kripën që formohej vetiu në kufi të dy trevave; nënshtruan Triballët, por u mposhtën nga Skordiskët e pastaj nga romakët. Pas dyndjeve kelte, sipas traditës antike, 20 000 prej tyre u vendosën me marrëveshje me Maqedoninë në malet Parorbele.

Dalmatët

Dalmacia, sot Kroacia jugore dhe Bosnja perëndimore, me qendër Delminin (Duvno). Dalin në histori më 181 p.e.s., kur pas vdekjes së Pleuratit refuzuan Gentin dhe u ndanë nga mbretëria. Straboni (VII 5.5) shkruan se kishin pesëdhjetë vendbanime të mëdha, arsenalin detar Salonë, i ndanin tokat çdo tetë vjet dhe nuk përdornin para; Augusti ua dogji qytetet. Luftërat me Romën zgjatën nga 156 deri më 33 p.e.s. Lidhja e emrit me shqipen dele/delmë është hipotezë etimologjike.

Liburnët

Liburnia, bregu verilindor i Adriatikut mes lumenjve Rasha (Arsia) dhe Krka (Titius), sot Kroaci; i përmend i pari Hekateu. Straboni (VII 5.4–5) shkruan se bregu i tyre ishte 1 500 stadë, me qytetin Skardonë dhe rreth dyzet ishuj. Në librin VI (2.4) i njëjti autor shënon se Liburnët e mbanin Korkyrën derisa i dëboi Hersikrati me kolonët korintas – ngjarje që kronologjia moderne e vendos rreth vitit 730 p.e.s. Ishin fuqi detare, dhe anija e lehtë liburna mban emrin e tyre; Apiani (Luftërat ilire, §16) thotë se Augusti ua mori anijet për pirateri.

Japodët

Në veri të Liburnëve, mes lumenjve Kupa dhe Una e malit Velebit, sot Kroacia qendrore dhe lugina e Unës në Bosnjë; arkeologjia i gjurmon që nga shekulli IX p.e.s. Straboni (VII 5.2 dhe 5.4) i quan fis të përzier kelt e ilir, luftarakë, me qytetet Metul, Arupin, Monet e Vend; mbanin armë të stilit kelt dhe trupin e kishin të tatuazhuar «si ilirët e trakët e tjerë». Apiani (Luftërat ilire, §16–21) përshkruan fushatën e Oktavianit më 35 p.e.s. dhe rënien e Metulit.

Mesapët

Fis japig i Salentos, në jug të Italisë, sot provinca e Leçes dhe pjesë të provincave të Brindizit e Tarantos. Flisnin mesapishten dhe u nënshtruan nga Roma më 266 p.e.s. Gjuha e tyre përgjithësisht konsiderohet e afërt me ilirishten, por kjo mbetet, sipas gjuhëtarëve, hipotezë e paverifikueshme, sepse vetë ilirishtja njihet dobët; sipas gjetjeve arkeologjike të fundit (një studim i vitit 2025), pati shpërngulje nga Ballkani perëndimor në Pulia mes viteve 1700 dhe 1400 p.e.s.

Trashëgimia e fiseve

Pas Luftërave iliro-romake dhe rënies së Gentit më 168 p.e.s., Roma i shpalli ilirët të lirë dhe e ndau vendin në tri rrethe (Livi XLV 26); provinca romake e Ilirikut del te Cezari më 54 p.e.s., dhe fiset u bënë bashkësi brenda saj. Straboni (VII 5.6) shkruan se popujt dikur të fuqishëm i rrëzuan grindjet mes tyre dhe luftërat me maqedonasit e romakët. Emrat e tyre mbetën te krahinat romake (Dalmacia, Dardania, Liburnia), te emri antik i liqenit të Shkodrës (Lacus Labeatis) dhe, sipas gjuhëtarëve, te etnonimi i vjetër i shqiptarëve. Më gjerë: Iliria nën Romën.