Ulqini

Ulqini ngrihet mbi një shkëmb në skajin jugor të bregut të Malit të Zi, aty ku toka e komunës zbret te Buna, dhe është sot vatra e shqiptarëve të atij shteti: afro gjysma e tyre jeton brenda kufijve të komunës së tij. Romakët e shkruan Olcinium, venedikasit Dulcigno, osmanët Ülgün. Qe kështjellë e Balshajve, strehë korsarësh, vend syrgjyni për një mesia të rremë, dhe më 1880 u bë çmimi që Fuqitë e Mëdha i dhanë Malit të Zi në vend të Plavës e Gusisë.

Pse ka rëndësi

• Regjistrimi i vitit 2023 i Entit të Statistikave të Malit të Zi (MONSTAT) numëroi në komunën e Ulqinit 20.507 banorë, nga të cilët 15.078 shqiptarë (73,53 për qind) — afro gjysma e 30.978 shqiptarëve të regjistruar në gjithë Malin e Zi.
• Pas pushtimit osman të vitit 1571, Ulqini u bë, deri në fund të shekullit XVIII, strehë e korsarëve të Adriatikut: anijet e tij plaçkitnin bregun e Pulias, robërit shiteshin ose liroheshin me shpërblesë në qytet, dhe vetëm paqja osmano-venedikase e vitit 1718 e ndaloi zyrtarisht korsarinë ulqinake.
• Më 26 nëntor 1880, pas një demonstrimi detar të gjashtë Fuqive të Mëdha dhe pas betejës pranë Kleznës, trupat osmane ua dorëzuan qytetin ushtrive malazeze: Ulqini u dha në vend të Plavës e Gusisë, që shqiptarët i kishin mbrojtur me armë.

Olciniumi: qyteti ilir mbi shkëmb

Bërthama urbane e Ulqinit është ndër më të vjetrat e Adriatikut. Historia e Popullit Shqiptar e Akademisë së Shkencave e rendit Ulqinin, bashkë me Lisin, Shkodrën, Meteonin dhe Rizonin, ndër qendrat e para urbane të krahinave bregdetare në veri të Matit, të lindura në fund të shekullit IV dhe në fillim të shekullit III p.e.s. Kur Agroni ngriti fuqinë detare të Ardianëve, limanet e mbrojtura të këtyre qyteteve strehonin flotën ilire dhe përbënin bazën e shtetit të tij.

Autorët latinë e njohin qytetin si Olcinium. Plini Plak, në shekullin I të erës sonë, e rendit ndër qytetet me të drejta qytetarie romake dhe shton se më parë ishte quajtur Colchinium, sepse e kishin themeluar kolkët — një etimologji që edhe përkthyesit e tij anglezë të shekullit XIX e quajtën të sajuar. Më e rëndë është dëshmia e Livit. Pas rënies së Gentit, më 168 p.e.s., Roma e ndau Ilirinë në tri pjesë dhe e shpalli Olciniumin, si edhe Rizonin, të lirë e të përjashtuar nga çdo haraç, sepse kishin kaluar te romakët sa Genti ishte ende në fuqi. Qyteti e fitoi lirinë e vet duke braktisur mbretin e fundit ilir; kujtesa nuk ka pse ta zbukurojë këtë fakt.

Qyteti i Balshajve dhe i Venedikut

Në mesjetë Ulqini mbeti qytet i krishterë me peshkopatë: në shekullin X ai renditej, me emrin Licini, ndër peshkopatat vartëse të mitropolisë së Durrësit. Në çerekun e fundit të shekullit XII qyteti ra, bashkë me Dioklenë, nën shtetin serb të Nemanjëve dhe mbeti nën të deri në shthurjen e perandorisë së Stefan Dushanit, në mesin e shekullit XIV. Megjithatë, si qytetet e tjera të bregut, ruajti bashkësinë e vet qytetare, me një kont në krye në shekullin XIII dhe me monedhën e vet në shekujt XIV–XV, ashtu si Shkodra, Tivari e Drishti. Sipas Historisë së Popullit Shqiptar, themelimi i shkollave në trojet shqiptare nisi së pari në Ulqin, rreth vitit 1258, dhe në shekullin XIV shqipja ishte gjuha e shërbimit në mbledhjet e Këshillit të Madh të qytetit.

Në fund të shekullit XIV Ulqini u bë rezidenca e Balshajve dhe një nga dy kështjellat e fundit të tyre. Pasi Gjergji II Balsha ra rob i osmanëve më 1392 dhe, për t'u liruar, u lëshoi atyre Shkodrën, kurse një vit më vonë humbi Budvën, i mbetën vetëm Ulqini e Tivari; ai vdiq në fillim të vitit 1403 në qytetin e vet, Ulqinin. Kulla që ende sundon majën e kalasë lidhet me këtë derë; osmanët i shtuan më vonë katin e tretë. I biri, Balsha III, e humbi qytetin te Venediku në korrik 1405; me paqen e nëntorit 1412 Republika ia njohu sërish zotërimin e Ulqinit, të Tivarit e të Budvës. Ai vdiq më 26 prill 1421, pinjolli i fundit i dinastisë. Pas tij Ulqini kaloi për njëqind e pesëdhjetë vjet nën Republikën e Venedikut.

Venediku e mbante qytetin si roje të bregut, dhe aty kërkoi strehë edhe një zot shqiptar i brendisë. Në fillim të vitit 1410 Republika pranoi kërkesën e Gjon Kastriotit, të atit të Skënderbeut, që të kishte banesë në Ulqin dhe, po të dëbohej nga osmanët, të vendosej aty me familjen. Kur osmanët morën Ishullin e Lezhës më 1506, Ulqini e Tivari mbetën ende venedikase; një autor anonim venedikas, ndoshta providor i Kotorrit, shënonte më 1570 se, në Shqipërinë që ai e matte nga Ulqini deri në Vlorë, vetëm Ulqini u përkiste ende të krishterëve.

1571: qyteti i korsarëve

Osmanët e morën Ulqinin më 1571, po atë vit kur u zhvillua beteja e Lepantit; sipas Organizatës Turistike të Ulqinit, pak para saj. Uluç Aliu, i cili pas Lepantit u bë kapedan pasha i flotës perandorake, i ndihmoi detarët ulqinakë të organizoheshin, u siguroi anije dhe i përforcoi me disa qindra luftëtarë të vet. Mariano Bolizza, fisnik nga Kotorri në shërbim të Venedikut, që e përshkroi sanxhakun e Shkodrës më 1614, gjeti në qytetin e hapur rreth treqind shtëpi, treqind ushtarë me rrogë dhe tetëqind burra nën armë, gjysmën me arkebuz; shumica, shkruante ai, ishin detarë e piratë, që me galerat e tyre të vogla sulmonin anijet që shkonin në Shqipëri për grurë ose ktheheshin me të në Budvë e Kotorr.

Udhëtari osman Evlija Çelebiu, që e vizitoi më 1662, e quante Ulqinin kështjellë në kufirin e skajshëm të perandorisë. Ai gjeti aty shtatëqind gazinj shqiptarë, shumica fregatarë, dhe njëzet fregata në liman: shqiptarët e qytetit dhe të qyteteve të tjera dilnin me to, plaçkitnin brigjet e huaja dhe ktheheshin me pre e robër, nga të cilat një të dhjetën ia jepnin sanxhakbeut. Çelebiu pa vetë kthimin e shtatë fregatave nga Pulia; pjesa e sanxhakbeut nga ajo pre qe 21 mijë kurushë dhe 17 robër.

Ky ishte zanati i qytetit dhe duhet thënë ashtu siç ishte: plaçkë dhe tregti njerëzish. Nga mesi i shekullit XVII Ulqini ishte bërë treg i rëndësishëm robërish, kryesisht italianë e dalmatinë, të mbajtur për t'u liruar me shpërblesë; sheshi para Kishë-Xhamisë në kala njihej dikur si Sheshi i Robërve. Providorët venedikas ankoheshin për guximin e padurueshëm të ulqinakëve, dhe në vitet 1665–1666 Venediku mobilizoi gjithë bregun nga Boka deri në Kvarner për ta thyer flotën e tyre. Korsarinë nuk e frenoi flota venedikase, por diplomacia: paqja osmano-venedikase e vitit 1718 ua ndaloi korsarinë algjerianëve, tunizianëve, tripolitanëve dhe ulqinakëve, dhe në fund të vitit 1719 sulltan Ahmeti III urdhëroi pashain e Shkodrës të digjte disa nga anijet e tyre. Ndalimi nuk e shoi krejt: gjatë gjithë shekullit XVIII u shënuan sulme të veçanta, dhe veprimi i fundit i madh i korsarëve të Ulqinit ra më 1798, kur zunë një anije franceze me dy oficerë të lartë në bord.

Nga e njëjta detari lindi edhe flota tregtare: në shekujt XVIII dhe XIX qyteti numëronte mbi treqind anije të mëdha e të vogla dhe ishte ndër qendrat detare më të mëdha të Mesdheut. Nga ajo histori mbeti edhe një bashkësi e vogël me prejardhje afrikane. Ulqinakët blinin robër në Tripoli, ku këta vinin nga Sudani; në Ulqin ata u bënë shpejt qytetarë të lirë, bujq e detarë, dhe në qytet u njohën kapitenë me anije të veta si Ali Arapi e Daut Kalija. Pasardhësit e kësaj bashkësie jetojnë ende në Ulqin.

Sabatai Cevi: mesia i rremë në kalanë e Ulqinit

Ulqini, skaj i largët i perandorisë, shërbeu edhe si vend syrgjyni. Sabatai Cevi, i lindur në Izmir më 1626, ishte shpallur mesia dhe kishte ndezur bashkësi hebraike nga Jemeni deri në Londër. Në shtator 1666, në Edrene, pasi e kishin kërcënuar me torturë, ai u kthye në islam dhe mori emrin Mehmed Efendi; një pjesë e ndjekësve e ndoqën në islam, duke krijuar sektin e dönmeve. Kur vazhdoi të predikonte, autoritetet osmane e internuan më 1673 në Ulqin. Prej andej u shkruante hebrenjve të Ballkanit — në gusht 1676 i kërkoi bashkësisë së vogël hebraike të Beratit një libër lutjesh — dhe vdiq po atë vit. Për një kohë të gjatë u besua se varri i tij ishte në Berat; shumica e studiuesve sot mendojnë se u varros në Ulqin, dhe biografi i tij Gershom Scholem shënon se varrin pa emër e vizitonin pelegrinë dönme nga Selaniku deri në fillim të shekullit XX.

1878–1880: qyteti që u dha në vend të Plavës

Shekulli XIX e gjeti Ulqinin si skelën kryesore të Shkodrës dhe të pellgut të saj në Adriatik, si edhe pikën bregdetare më të rëndësishme përmes së cilës tregtia e jashtme e Kosovës dilte në skelat e Mesdheut. Më 19 janar 1878, gjatë luftës ruso-turke, ushtria malazeze e pushtoi qytetin; Kongresi i Berlinit nuk ia njohu Malit të Zi aneksimin e tij, por i dha Tivarin, Podgoricën, Plavën e Gusinë. Kur shqiptarët e Lidhjes së Prizrenit e bënë me armë të pazbatueshëm dorëzimin e Plavës e Gusisë, Fuqitë e Mëdha nuk hoqën dorë nga shpërblimi i Malit të Zi; ndërruan vetëm tokën. Më 26 qershor 1880 ambasadorët e tyre në Stamboll propozuan që Malit të Zi t'i jepej qyteti dhe rrethi i Ulqinit, në vend të Hotit e të Grudës që i ishin premtuar ndërkohë — një krahinë që, sipas Historisë së Shqipërisë të Akademisë, banohej krejtësisht nga shqiptarë, në qytet e në fshat.

Ç'ndodhi më pas tregohet në zërin Dorëzimi i Ulqinit. Në thelb: më 17 shtator 1880 rreth gjashtë mijë vullnetarë shqiptarë e morën qytetin në dorë; tri ditë më vonë para tij u shfaqën shtatëmbëdhjetë luftanije të gjashtë Fuqive; më 22 nëntor ushtria osmane e Dervish Pashës theu vullnetarët pranë Kleznës, ku u plagos rëndë komandanti i tyre, Isuf Sokoli, që vdiq pak më vonë. Trupat osmane hynë në Ulqin më 23 nëntor dhe më 26 nëntor 1880 ua dorëzuan qytetin ushtrive malazeze. Më 1880 Mali i Zi nuk e fitoi Ulqinin në luftë: ia dorëzoi perandoria që e kishte sunduar për tre shekuj.

Shekulli XX: jashtë shtetit shqiptar

Kur Shqipëria shpalli pavarësinë më 1912, Ulqini mbeti jashtë saj. Historia e Shqipërisë llogarit se krahina e tij kishte atëherë rreth 20 mijë banorë, nga të cilët 18 mijë shqiptarë dhe 2 mijë malazezë. Pas vitit 1880 disa ulqinakë me prejardhje afrikane u shpërngulën në Shqipëri bashkë me pronarë anijesh të qytetit. Një bir i Ulqinit, Mujo Ulqinaku, nënoficer i marinës shqiptare në Durrës, organizoi më 7 prill 1939 qëndresën e armatosur në portin e Durrësit kundër zbarkimit italian dhe ra po atë ditë.

Më 12 gusht 1941, nën pushtimin italian, Ulqini, Plava e Gusia u bashkuan me Shqipërinë, së bashku me Kosovën. Bashkimi nuk i mbijetoi luftës: pas saj Ulqini mbeti në Malin e Zi, brenda Jugosllavisë socialiste, si qendra bregdetare e shqiptarëve të atij shteti, të cilëve u kushtohet edhe shkrimi Shqiptarët e Malit të Zi.

Ulqini sot

Regjistrimi i vitit 2023 i MONSTAT-it numëroi në komunën e Ulqinit 20.507 banorë. Shqiptarë u deklaruan 15.078 veta, ose 73,53 për qind; pas tyre vinin malazezët (2.435), serbët (1.025) dhe boshnjakët (797). Shqipen e deklaruan gjuhë amtare 15.233 banorë, 74,28 për qind. Në gjithë Malin e Zi u regjistruan 30.978 shqiptarë, 4,97 për qind e popullsisë, dhe pothuajse gjysma e tyre jeton në këtë komunë. Ulqini mbetet qytet i tri besimeve: 76,9 për qind e banorëve u deklaruan myslimanë, 11,53 për qind ortodoksë dhe 9,83 për qind katolikë.

Qyteti i Vjetër, Kalaja, ruan pjesë të mureve ilire, dy portat që iu hapën në shekullin VI, Kullën e Balshajve në majë dhe ndërtesën që njihet si Kishë-Xhami. Robert Elsie shënonte më 2010 se në krahinën e Ulqinit, ku janë shumicë, shqiptarët kanë përfaqësim të mirë politik në nivelin vendor, se gjendja e tyre është përmirësuar ndjeshëm pas pavarësisë së Malit të Zi dhe se qyteti ka përfituar nga turizmi masiv nga Kosova. Që nga viti 1880 Ulqini ka qenë pjesë e disa shteteve radhazi; gjuha e shumicës së tij ka mbetur shqipja.