Legjenda e Liqenit të Ohrit: një burim i lënë hapur dhe një qytet nën ujë

Gojëdhëna thotë se një nuse la hapur kapakun e një burimi dhe uji mbushi fushën; gjeologjia thotë se liqeni ka 2–5 milionë vjet. Të dyja e rrëfejnë liqenin.

Redaksia ZHURMA · 29 tetor 2026, 12:55 · 7 min lexim

Liqeni i Ohrit, që në anën shqiptare quhet edhe Liqeni i Pogradecit, shtrihet mes Pogradecit në Shqipëri dhe Ohrit e Strugës në Maqedoninë e Veriut, dhe është një nga liqenet më të vjetër e më të thellë të Evropës. Rreth tij janë mbledhur breza gojëdhënash: një burim i lënë hapur, një djalë që u zhyt për të luftuar me përbindëshin, një qytet ilir nën valë dhe lotët e një vajze që u bënë burime. Kjo faqe i rrëfen si legjenda, pastaj tregon ç'kanë gjetur gjeologjia dhe arkeologjia; për vetë liqenin shihni faqen Liqeni i Ohrit, më i vjetri i Evropës.

Pamje nga lart e Liqenit të Ohrit me ujë blu të thellë, bregun e Pogradecit dhe malet përreth, fotografuar nga mali i Galiçicës — Liqeni i Ohrit dhe Pogradeci, të parë nga maja e Galiçicës · Foto: Liridon / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Foto: Liridon Licenca: CC BY-SA 4.0

Përmbajtja4 pjesë

Legjenda
Vendi dhe e vërteta historike
Kuptimi
Burimet

Legjenda

Një variant i shkruar i legjendës për lindjen e liqenit vjen nga Marko Cepenkov (1829–1920), mbledhësi i përrallave popullore nga Prilepi, që në rini jetoi edhe në Ohër e në Strugë. Sipas gojëdhënës që ai shënoi, atje ku sot shtrihet liqeni dikur ishte një fushë me livadhet më të bukura. Ohri ishte sa një fshat, pa çezmë e pa pus, dhe gratë merrnin ujë nga një burim i thellë, i ndërtuar si pus me kapak. Me burimin shkonte një amanet i stërgjyshërve: pas çdo mbushjeje kapaku duhej mbyllur mirë, se përndryshe uji do të mbyste fushën, ndoshta edhe fshatin. Një mbrëmje një nuse e re, nga përtacia a nga pakujdesia, e la burimin hapur. Uji rrodhi gjithë natën; në mëngjes gratë e gjetën fushën moçal. Nusen e gjetën, por ç'ishte bërë nuk zbëhej më: uji u rrit ditë pas dite, derisa u bë liqeni që shihet sot. Cepenkov fut në rrëfim edhe një fjalë të urtë të pleqve:

«Од што се страшиш и се плашиш, тоа ќе те најди.»
Nga ajo që ke frikë e tmerr, ajo do të të gjejë.

Një legjendë tjetër, që rrëfehet në anën shqiptare, flet për përbindëshin e liqenit. Kur Zoti krijoi Liqenin e Ohrit, thotë gojëdhëna, tha se kishte bërë vendin më të bukur në botë, por njerëzit ishin tepër mëkatarë për të jetuar në paqe në brigjet e tij, prandaj do të dërgonte një përbindësh; askush nuk guxonte të jetonte pranë ujit. Një djalë i quajtur Strugë u zhyt në liqen për t'u përleshur me të; përbindëshi fitoi dhe e përpiu. Pas kësaj banorët gjetën guximin të ndërtonin një fshat në breg dhe, për nder të djalit, e quajtën Strugë. Një gojëdhënë tjetër flet për qytetin nën ujë: një qytet i fisit ilir të Enkelejve, thuhet, u rrënua nga një tërmet dhe u zhyt në liqen, ku rrënojat e tij gjenden edhe sot.

Në Pogradec tregohet një legjendë që i lidh në një familje liqenin, Malin e Thatë dhe Prespën. Një peshkatar kapi në rrjetë një shtojzovalle; ajo shpëtoi, por fustani, pa të cilin nuk notonte dot në thellësi, i mbeti në rrjetë, dhe peshkatari ia ktheu vetëm pasi ajo u bë gruaja e tij. Lindën dy fëmijë: djali Mali i Thatë, vajza Prespa. Një ditë nëna e gjeti fustanin, u zhyt në liqen dhe nuk u kthye më. Prespa qante pa pushim; vëllai nisi të ngrinte një mur për t'ia ndalur lotët, derisa u bë mal i thatë e shkëmbor, ku nuk rritet asnjë pemë. Prespa u bë liqen nga lotët e vet, dhe ata rrjedhin edhe sot nën mal e dalin në Liqenin e Ohrit, atje ku është nëna. Në një variant tjetër shtojzovallja quhet Lyhnida, dhe fëmijët Enkelej dhe Ohrida.

Edhe burimet e bregut lindor kanë vajzën e tyre. Sipas një gojëdhëne të vjetër ohriane, atje ku sot dalin burimet pranë manastirit të Shën Naumit dikur ishte një çezmë; një vajze i ra aty gjerdani me margaritarë dhe, kur nuk e gjeti, qau me hidhërim, dhe nga sytë e saj rrodhën burime me ujë të ftohtë e të kthjellët, që shenjtori, besohet, nuk i la të përzihen me ujin e liqenit.

Vendi dhe e vërteta historike

Liqeni është vërtet i lashtë, por jo si në gojëdhënë. Ai mbush një gropë tektonike (graben) në një varg basenesh ku hyjnë edhe Prespa dhe fusha e Korçës; sedimentet e tij më të vjetra janë të Pliocenit dhe mund të jenë 3 deri në 5 milionë vjet të vjetra, ndërsa UNESCO thotë se liqeni ka ekzistuar pa ndërprerje rreth 2 deri në 3 milionë vjet. Të dyja e vendosin Ohrin në familjen e Bajkalit dhe Tanganjikës. Thellësia më e madhe është 288 metra, sipërfaqja 358 kilometra katrorë; ujërat e tij strehojnë mbi 200 specie që nuk gjenden askund tjetër.

«Lotët» nëntokësorë të legjendës kanë përgjigje të saktë në hidrologji: mbi 20 për qind e ujit vjen nga Liqeni i Prespës, rreth 10 kilometra larg dhe 150 metra më lart, që depërton nëpër shkëmbin karstik dhe del në burimet e bregut lindor dhe nën sipërfaqen e liqenit. Rreth gjysma e ujit që hyn vjen nga burime, dhe dalja e vetme është Drini i Zi, te Struga. Edhe tërmeti i gojëdhënës ka truall real: baseni është ende tektonikisht aktiv dhe studiuesit e quajnë «peizazh sizmogjen». Tërmeti më i fortë i matur ndodhi më 18 shkurt 1911, me magnitudë 6,6; shkatërroi shtëpi, por nuk mori jetë.

Nën ujë arkeologjia ka gjetur jo një qytet të fundosur, por diçka më të vjetër. Pranë Linit, në bregun shqiptar, një ekip i Universitetit të Bernës zbuloi më 2023 qindra shtylla druri dhe dhjetëra mijëra hunj mbrojtës të një vendbanimi mbi ujë, që, sipas vlerësimit të parë të arkeologëve, i përket viteve rreth 5800–5900 para erës sonë — ndoshta më i vjetri i këtij lloji në Evropë. Banorët më të hershëm të njohur të krahinës ishin fiset ilire të Enkelejve dhe të Dasaretëve; mbi kodrën e Pogradecit gërmimet kanë nxjerrë një vendbanim ilir të shekullit V para erës sonë. Ohri quhej në antikitet Lychnidos, me gjasë «qyteti i dritës». Pjesa e liqenit në Maqedoninë e Veriut u shpall trashëgimi botërore e UNESCO-s më 1979 dhe 1980; pjesa në Shqipëri iu shtua më 2019.

Kuptimi

Rrëfimi i Cepenkovit është një përrallë amaneti: fjala e të parëve u mbajt brez pas brezi dhe u thye nga një pakujdesi e vetme, dhe rrëfimi mban brenda fjalën e urtë se ajo që ke frikë do të të gjejë. Legjenda e Strugës e kthen emrin e një qyteti në përmendore guximi: vetëm pas vdekjes së djalit banorët «gjetën guximin» të ndërtonin në breg. Legjenda e Malit të Thatë i jep peizazhit një gjenealogji — mali i zhveshur, Prespa dhe burimet nën mal bëhen vëlla, motër dhe nënë — dhe buletini që e shënoi e quan pjesë të trashëgimisë jomateriale të Pogradecit, që i përcillet brezave të rinj.

Dy përmbledhje nga Pogradeci, «Legjendat e Liknidës» (2002) dhe «Legjendat e Enkelanës», mbledhin rrëfime të tjera, nga sirena e liqenit te legjendat e emërtimit të Linit — Liknida, shpjegon recensioni i tyre në Gazetën Shqip, është emri ilir i liqenit, Enkelana ai i trojeve përreth.