Mbretëria Ilire: shteti i parë i trojeve

Përpara se këto troje të mbanin emrin e shqiptarëve, ata mbanin emrin e ilirëve — dhe ilirët, ndryshe nga ç'do të donte ndonjë histori e shkruar kundër nesh, nuk qenë vetëm fise të shpërndara nëpër male e bregdet. Ata ndërtuan shtet. Mbretëria Ilire është forma e parë e organizimit shtetëror në hapësirën që sot e quajmë pan-shqiptare, një vijë sundimtarësh që nga shekulli IV deri në shekullin II para erës sonë e mbajtën këtë cep të Ballkanit si fuqi me të cilën llogaritnin edhe Maqedonia, edhe Epiri, edhe — në fund — vetë Roma.

Çfarë ishte në të vërtetë "mbretëria"

Le ta themi qartë, në mënyrën e ndershme që do ta kërkonte Konica: nuk pati një mbretëri të vetme, të pandërprerë e unitare ilire, ashtu siç imagjinohet ndonjëherë në entuziazmin e tepruar. Pati një varg formacionesh shtetërore ilire, secili i ndërtuar rreth një fisi udhëheqës dhe një dinastie. Pikërisht kjo — jo një perandori e përjetshme, por aftësia e përsëritur për të krijuar shtet sa herë rrethanat e lejonin — është dëshmia më e fortë e pjekurisë politike të ilirëve, paraardhësve tanë. Burimet greke flasin për një mbretëri të hershme të enkelejve rreth Liqenit të Ohrit; por shteti ilir që njohim me dokumente të qarta nis më vonë, me dardanët, taulantët dhe ardianët.

Bardhyli dhe shteti që ndaloi Maqedoninë

Figura e parë e madhe e padiskutueshme është Bardhyli, që sundoi rreth viteve 400–358 p.e.s. Ai bashkoi nën vete shumë fise ilire jugore dhe i mundi disa herë maqedonasit e molosët, derisa fati i tij u kthye përballë Filipit II të Maqedonisë, i cili e theu vendimtarisht në vitin 358 p.e.s. Por humbja nuk e shuajti shtetin ilir; ajo vetëm ndërroi qendrën e tij. Taulantët e Glaukisë mbetën një fuqi me të cilën duhej llogaritur: ishte pikërisht Glaukia ai që strehoi fëmijën Pirro të Epirit dhe e ringjiti më pas në fron — një mbret ilir bërës mbretërish.

Ardianët: kur deti u bë shtet

Kulmi i shtetit ilir erdhi në shekullin III p.e.s. me dinastinë ardiane. Nën mbretin Agron dhe gruan e tij Teutën, mbretëria u shtri nga lumi Neretva në veri deri në kufijtë e Epirit në jug, dhe u bë fuqi e frikshme jo vetëm në tokë, por mbi të gjitha në det. Flota ilire — me anijet e shpejta lemb që do t'i jepnin emrin tipit "liburnë" edhe romakëve — e kthente Adriatikun në një rrugë që asnjë tregtar nuk e kalonte pa frikë. Kur Roma kërkoi ta frenonte këtë dominim detar, u ndez i pari nga luftërat iliro-romake: Teuta, mbretëresha që sfidoi Romën, u përgjigj para senatit romak me një paturpësi që historia s'e harroi, dhe pagoi për të.

Shkodra, kryeqyteti

Qendra e këtij shteti ishte Shkodra (Scodra), kala mbi ujë midis liqenit dhe lumit, e mbrojtur nga natyra dhe nga njeriu njëkohësisht. Nga Shkodra sundonte dinastia, prej saj nisej flota, dhe pas mureve të saj do të jepej beteja e fundit. Por shteti ilir nuk ishte një kryeqytet i vetëm: ai mbështetej në një rrjet qytetesh dhe qytet-shtetesh me monedhë, mure e tregje — Bylisi dhe Amantia, qytete me institucione qytetare, dëshmojnë se këtu nuk jetonin "barbarë" pa qytetërim, por njerëz që prisnin monedhën e tyre dhe shkruanin emrat e tyre në gur.

Genti dhe rënia

Fundi erdhi me Gentin, birin e Pleuratit III, që u bë mbret në vitin 181 p.e.s. Në vitin 168 p.e.s. Genti hyri në luftë të hapur kundër Romës — lufta e tretë iliro-romake. Roma nuk e zvarriti betejën: brenda një muaji e rrethoi Gentin në Shkodër dhe, në ditën e tretë të rrethimit, e detyroi të dorëzohej. Mbreti i fundit ilir u çua i lidhur në Romë dhe familja e tij u internua në Spoletum të Italisë. Me rënien e Shkodrës ra edhe shteti ardian. Trojet ilire u bënë me kohë Iliria romake — provincë e perandorisë.

Pse ka rëndësi sot

Roma e pushtoi tokën, por nuk e shuajti gjakun: nga këto troje do të dilnin më vonë perandorë ilirë që do ta shpëtonin vetë Romën nga shkatërrimi. Dhe vargu nuk u këput: vijimësia gjuhësore midis ilirishtes dhe shqipes, bashkë me toponimet ilire që mbijetuan, e lidhin shtetin e parë të këtyre trojeve me popullin që i banon sot. Mbretëria Ilire nuk është një legjendë për t'u fryrë; është një fakt historik për t'u mbajtur mend me krenari të matur — provë se aftësia për të ndërtuar shtet në këto male e brigje nuk lindi as me Skënderbeun, as me Rilindjen, por shumë shekuj më parë, mbi muret e Shkodrës.

Burimet:

• Encyclopaedia Britannica, "Illyria" — historia e rajonit antik ilir dhe pushtimi romak.
• The Cambridge Ancient History, vëll. VII–VIII — Iliria, dinastia ardiane dhe luftërat iliro-romake.
• John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992) — vepër referencë mbi fiset, shtetin dhe kulturën ilire.
• Polibi, Historitë (libri II) — burim antik për Teutën, Agronin dhe luftën e parë iliro-romake.
• Tit Livi, Ab Urbe Condita (libri XLIV) — rrethimi i Shkodrës dhe dorëzimi i Gentit (168 p.e.s.).

— Redaksia ZHURMA