Bylisi dhe Amantia: qytet-shtetet ilire të luginës së Vjosës

Ka një hartë të vjetër të Shqipërisë jugore që pak kush e lexon: jo atë të kufijve të sotëm, por hartën e kodrave. Aty ku Vjosa — Aoosi i antikëve — gërryen luginën e saj të thellë, mbi dy lartësira të kundërta u ngritën dy qytete ilire që, ndryshe nga sa mëson dembelia jonë historike, nuk u sunduan kurrë nga një mbret i vetëm. Bylisi dhe Amantia ishin qytet-shtete: bashkësi qytetare me këshilla, magjistratë, monedhë dhe ligj. Kush kërkon te ilirët, paraardhësit tanë, vetëm fise barinjsh, le t'i ngjitet këtyre kodrave dhe le të numërojë gurët e teatrit.

Bylisi: kryeqyteti i një federate

Bylisi u themelua nga bylionët, një fis ilir i jugut, rreth mesit të shekullit IV para erës sonë. Qëndronte mbi një kodër sunduese, atje ku rruga nga Apolonia, qyteti i dijes, ngjitej drejt Epirit dhe Maqedonisë — pra në një udhëkryq tregtar e ushtarak që nuk i shpëtonte askujt. Bylionët u përmendën të parën herë në materialet epigrafike të orakullit të Dodonës qysh në shekullin IV p.e.s.; koinon-i i tyre, domethënë bashkimi i tyre federativ, dëshmohet në një mbishkrim të shekullit III p.e.s. po nga ai orakull.

Fjala koinon është çelësi i gjithë kësaj historie. Ajo do të thotë "bashkësi" ose "federatë": disa qytete e fise që bashkëpunojnë, ruajnë monedhën dhe institucionet, por nuk i nënshtrohen një sundimtari të vetëm. Bylionët kishin një sistem qeverisjeje të hollë: një këshill, magjistratë me tituj si prytanis e strategos, dhe kuvende qytetare. Ata pritnin monedhën e tyre prej bronzi dhe kontrollonin një territor prej rreth njëzet kilometrash katrorë. Bylisin e bënë kryeqytet dhe e rrethuan me mure në qark prej rreth dy kilometrash. Brenda u ngrit një qytet me plan rrugësh të rregullt, me teatër e stoa — gjurma e një urbanizmi që e gënjen kushdo që e quan Ilirinë tokë barbarësh.

Amantia dhe stadiumi i saj prej guri

Pak më në jug, mbi një akropol në lartësinë 613 metra, sundonte qyteti tjetër: Amantia, vendbanimi kryesor i amantëve. Themelimin tradita ia vendos shekullit V p.e.s. Mbrohej nga një mur rrethues prej rreth 2.100 metrash me tri porta monumentale dhe shtrihej mbi një sipërfaqe prej trembëdhjetë hektarësh — afër fshatit Ploçë, në juglindje të Vlorës së sotme. Aty arkeologët kanë nxjerrë në dritë një teatër, gjurmë të një tempulli dhe, mbi të gjitha, atë që e bën Amantian të veçantë në mbarë trojet shqiptare: stadiumin e saj.

Stadiumi i Amantisë, i ndërtuar në shekullin III p.e.s., ruan ende radhët e ulëseve prej guri, të vendosura në formë patkoi të zgjatur, përgjatë një pistë rreth 60 metra të gjatë. Nuk ka stadium tjetër antik kaq të ruajtur në Shqipëri. Kush ulet sot mbi ato gurë sheh të njëjtin horizont që panë ata që mblidheshin për lojëra dy mijë vjet më parë — dëshmi se sporti, kuvendi dhe gara nuk ishin shpikje që na erdhën nga jashtë, por pjesë e jetës qytetare ilire.

Ilirë apo grekë? Ndershmëria e historianit

Këtu duhet ndalur me ndershmërinë që Konica e kërkonte gjithmonë te bashkëkombësit e tij. Studiuesit modernë i quajnë amantët ilirë, por disa i kanë konsideruar epirotë; banorët e Amantisë njiheshin nga theorodokët e Delfit si pjesëmarrës në garat panhelenike, dhe vetë qyteti pretendonte prejardhje nga koha e Luftës së Trojës. Bylionët, gjithashtu, kishin përvetësuar planin urban dhe institucionet e botës greke. Të thuash se këto qytete ishin "thjesht ilire", aq sa të mohosh helenizimin e tyre, do të ishte po aq i rremë sa të thuash se ishin "thjesht greke".

E vërteta është më e ndërlikuar dhe më interesante: jugu ilir ishte një zonë kontakti, ku fise ilire morën shkrimin, monedhën e arkitekturën e botës mesdhetare, pa pushuar së qeni vetvetja. Kjo nuk e dobëson lidhjen me mbretërinë ilire të veriut — përkundrazi, e plotëson tablonë: trojet ilire nuk ishin një trup i vetëm monolit, por një mozaik fisesh, qytet-shtetesh e federatash, nga dardanët e Kosovës deri te bylionët e Vjosës. Vetë emrat e këtyre vendeve — Bylis, Amantia, Aoos — bëjnë pjesë te toponimet ilire që mbijetuan epokat.

Nga koinoni te dioqeza

Fati i të dy qyteteve u lidh me Romën dhe pastaj me Bizantin. Bylisi sidomos pati një jetë të dytë: nën perandorin Justinian (527–565) muret e tij u rindërtuan — siç dëshmojnë mbishkrimet që përmendin gjeneralin Viktorin — dhe qyteti u bë qendër e rëndësishme fetare, seli peshkopate. U ngritën bazilika të mëdha paleokristiane me mozaikë të pasur. Por dy të tretat e qytetit të vjetër ishin braktisur tashmë; në vitin 586 të erës sonë Bylisi u la përfundimisht, dhe selia e peshkopatës u zhvendos në Ballsh.

Kështu mbyllet historia e dy qytet-shteteve që, për shekuj me radhë, e qeverisën veten me kuvende e magjistratë, pritën monedhën e tyre dhe ngritën teatro e stadiume mbi kodrat e Vjosës. Bylisi e Amantia nuk janë gërmadha të heshtura: janë dëshmi guri se ilirët dinin të ndërtonin qytete, të shkruanin ligje dhe të garonin — një trashëgimi që nuk ka nevojë për lavde, vetëm për sy që dinë ta lexojnë.

Burimet:

• Wikipedia, "Byllis" dhe "Bylliones" (mbishkrimet e Dodonës, koinoni, planurbanistika).
• Wikipedia, "Amantia" dhe "Amantes (tribe)" (themelimi, muret, theorodokët e Delfit, stadiumi).
• World History Encyclopedia, "Illyria — Exploring Ancient Albania" dhe "Stadium of Amantia, Albania".
• Livius.org, "Byllis" dhe "Amantia" (rindërtimi nën Justinianin, gjenerali Viktorin, braktisja në 586).
• The Past, "Byllis and the end of the Roman Empire" (bazilikat paleokristiane, dioqeza).

— Redaksia ZHURMA