Kruja: kalaja-kryeqytet e Skënderbeut dhe zemra e qëndresës shqiptare

Mbi një kodër shkëmbore në shpatin e malit të Sarisalltikut, njëzet kilometra në veri të Tiranës dhe pak mbi luginën e Ishmit, ngrihet Kruja — qyteti-kështjellë që për një çerek shekulli qe kryeqendra e qëndresës shqiptare kundër Perandorisë Osmane. Emri i saj mban në rrënjë fjalën shqipe krua, burimi që rrjedh nga shkëmbi; dhe pikërisht si një burim i vazhdueshëm qëndrese ka hyrë Kruja në kujtesën kombëtare. Këtu, brenda mureve eliptike të një fortese që tri herë ktheu mbrapsht ushtritë e sulltanëve, u sfidua fuqia më e madhe e kohës — jo me numra, por me terren, me besë dhe me një udhëheqës që dinte ta luftonte armikun jashtë mureve.

Emri dhe vendi

Vendbanimi përmendet për herë të parë me emrin Kroai (në greqishten bizantine Κροαί) në dokumente të fillimit të shekullit të 7-të. Në latinishten mesjetare u njoh si Croia ose Croya, ndërsa gjatë sundimit osman mori emrin Akçahisar — "kështjella e bardhë". Pozita e saj është vetë strategjia: një shkëmb i vetmuar që sundon rrugën midis fushës bregdetare dhe maleve të brendshme, i vështirë për t'u rrethuar dhe i pamundur për t'u marrë me sulm ballor. Kalaja ka trajtë eliptike, me perimetër rreth 804 metra dhe një sipërfaqe prej 2,5 hektarësh. Gërmimet arkeologjike të vitit 1978 dëshmuan se kodra ishte e banuar që në shekullin III para erës sonë, ndërsa muret e para të fortesës u ngritën në shekujt V–VI të erës sonë.

Nga Principata e Arbrit te Kastriotët

Në shekullin IX Kruja përmendet si qendër peshkopale, dhe rreth vitit 1190 u bë zemra e njësisë së parë politike të dheut të Arbrit në mesjetë — Principata e Arbrit, e udhëhequr nga Progoni. Kur kjo principatë u shkri, territoret e saj hynë në Mbretërinë e Arbrit të porsathemeluar, dhe në shekujt XIII–XIV Kruja qe kryeqendra e shtetit të Arbrit. Nëpër këta shekuj qyteti kaloi dorë më dorë: bizantinë, Topiajt, e në vitin 1343 edhe Perandoria Serbe. Pas betejës së Savrës, Topiajt u bënë vasalë osmanë, dhe Kruja u la në zotërim të familjeve arbërore që u rreshtuan brenda hapësirës osmane, deri sa u përfshi si nënnjësi administrative në Sanxhakun e Arbrit. Ky ishte terreni politik i copëtuar mbi të cilin do të ndërtohej, brenda pak vitesh, një bashkim i papritur.

Kryeqendra e Skënderbeut

Në vitin 1443 Kruja u mor nga trupat shqiptare të udhëhequra nga Gjergj Kastrioti — Skënderbeu — dhe u bë krye-fortesa e Lidhjes së Lezhës, aleancës së principatave shqiptare të formuar një vit më pas. Nga këtu Skënderbeu drejtoi një luftë çerek-shekullore. Mënyra e tij e qëndresës u bë legjendë pikërisht sepse ktheu përmbys logjikën e rrethimit: në kështjellë linte një garnizon të vogël, rreth dy mijë burra, ndërsa vetë fshihej nëpër pyjet dhe grykat përreth, godiste kampet osmane natën dhe u priste karvanët e furnizimit. Muret mbanin armikun në vend; terreni dhe befasia e gërryenin. Për t'i siguruar ushqim e trupa aleate, Skënderbeu ia besoi për një kohë kështjellën mbretit Alfons V të Napolit; më vonë biri i tij, Ferrante — të cilit Skënderbeu i kishte çuar trupa në Italinë e Jugut — ia ktheu si feud, në shenjë mirënjohjeje. Kruja qëndronte kështu në një rrjet aleancash që shtrihej nga Venediku te Papati e Napoli.

Tri rrethimet

Rrethimi i parë erdhi në vitin 1450, kur sulltan Murati II, bashkë me princin trashëgimtar Mehmet, solli një ushtri të stërmadhe para mureve. Skënderbeu la brenda një garnizon prej rreth katër mijë burrash nën komandën e Vranë Kontit (Kont Urani), ndërsa vetë sulmonte kampet dhe furnizimet osmane. Deri në shtator kampi osman ishte në rrënim nga uria dhe sëmundjet; ushtria pranoi se Kruja nuk merrej me forcën e armëve, e ngriti rrethimin dhe u tërhoq drejt Edrenesë, ku Murati vdiq atë dimër. Rrethimi i dytë, nga qershori 1466 deri më 23 prill 1467, u prijësua nga vetë sulltan Mehmeti II, pushtuesi i Konstandinopojës. Ai la para Krujës komandantin Ballaban Pasha — një shqiptar i rritur në ushtrinë osmane përmes devshirmesë — dhe ndërtoi një fortesë të re në Elbasan për të mbajtur nën presion trojet e Skënderbeut. Ndërkohë Skënderbeu shkoi në Itali të kërkonte ndihmë nga Papa Pali II dhe Ferdinandi I i Napolit; me kthimin mblodhi rreth 13.400 burra, mes tyre shumë venedikas, e ndau ushtrinë në tri pjesë dhe rrethoi rrethuesit. Ballaban Pasha u vra në betejë, forcat osmane u shpartalluan, dhe më 23 prill 1467 Skënderbeu hyri sërish në Krujë.

Qëndresa mbijetoi edhe udhëheqësin e saj. Skënderbeu vdiq në vitin 1468, dhe garnizoni i Krujës u përforcua me trupa të Republikës së Venedikut. Por pa figurën që e mbante rrjetin bashkë, presioni osman u bë i pandalshëm: në vitin 1478 kështjella ra më në fund në duart e pushtuesit. Brenda mureve u ngrit një hamam dhe xhamia e Fatih Sulltan Mehmetit, nga e cila sot qëndron vetëm minarja — një gjurmë e ndryshimit që erdhi pas rënies.

Kruja e vjetër: pazari, teqja dhe muzetë

Poshtë kalasë shtrihet pazari i vjetër, një rrugicë e kalldrëmtë me dyqane fasadëdrunjta, një nga tregjet më të vjetra e më të njohura të Shqipërisë, ku ende sot punohen e shiten qilima, punime dore dhe objekte tradicionale. Brenda mureve ruhet Teqja e Dollmës (Haxhi Mustafa Baba), një teqe bektashiane e shpallur monument kulture në vitin 1973, që dikur numëronte rreth 360 varre të shenjta dhe njihej si "Horasani i vogël". Përballë saj gjenden hamami dhe rrënojat e xhamisë së pas-rënies. Sot kalanë e kurorëzon Muzeu Kombëtar "Gjergj Kastrioti Skënderbeu", i përuruar më 1 nëntor 1982 dhe i ngritur në formën e një kulle të Shqipërisë së Veriut; pavijonet e tij rrëfejnë kronologjikisht historinë e antikitetit, të principatave shqiptare dhe të qëndresës, e ruajnë objekte si një këmbanë e vitit 1462 dhe shpata origjinale të shekullit XV. Pak më tej, në shtëpinë e familjes Toptani — një ndërtesë e tipit çardak e vitit 1764 — u hap më 20 nëntor 1989 Muzeu Etnografik, ku 90 për qind e objekteve janë origjinale dhe pothuajse të gjitha funksionale, disa prej tyre pesëqindvjeçare.

Kruja mbetet kështu një vend ku guri ruan kujtesën: një shkëmb që u bë kryeqytet, një garnizon i vogël që mbajti gjatë, dhe një emër — krua — që nuk shterron. Nga fortesa e Arbrit te muzeu që sot vizitohet nga mijëra veta, ajo dëshmon se qëndresa nuk matet me numrin e ushtarëve, por me lidhjen e njerëzve me tokën dhe me njëri-tjetrin.