Qeveria e Vlorës

Më 4 dhjetor 1912, gjashtë ditë pas ngritjes së flamurit, Kuvendi i Vlorës krijoi Qeverinë e Përkohshme — qeverinë e parë të shtetit shqiptar. Dhjetë anëtarë, me Ismail Qemalin kryetar e njëkohësisht ministër të Jashtëm, dhe një Pleqësi si organ mbikëqyrës. Për katërmbëdhjetë muaj, në një vend të rrethuar nga ushtritë ballkanike dhe të panjohur nga asnjë fuqi, ai kabinet improvizoi nga hiçi një shtet.

Përmbajtja7 pjesë

1. Çfarë trashëgoi
2. Shteti i ngritur brenda javësh
3. Kush ishin
4. Fronti i vërtetë: Londra
5. Fitorja dhe humbja në të njëjtën tryezë
6. Fundi
7. Trashëgimia

Pse ka rëndësi

Sepse shpallja e pavarësisë ishte një fjali; qeveria ishte prova se ajo fjali mund të mbahej. Evropa e vitit 1912 nuk njihte shtete që ekzistonin vetëm në letër. Kushti i heshtur për njohje ishte demonstrimi se shqiptarët mund të qeverisnin veten — dhe ai demonstrim u bë nga dhjetë burra pa thesar, pa ushtri dhe me juridiksion real mbi një rreth të vogël toke.

Çfarë trashëgoi

Juridiksioni i qeverisë ishte teorikisht gjithë Shqipëria dhe praktikisht Vlora me rrethinat. Shkodra ishte nën rrethim malazez, Janina nën luftë greke, Kosova nën ushtrinë serbe. Nuk kishte administratë të trashëguar, sepse ajo që ekzistonte ishte osmane dhe po shembej; nuk kishte thesar, monedhë, as arka doganore që funksiononin. Ajo që kishte ishte legjitimiteti i një kuvendi përfaqësues — dhe asgjë tjetër.

Shteti i ngritur brenda javësh

Megjithatë brenda pak javësh u ngritën ministritë, u emëruan prefektë e nënprefektë, u organizua xhandarmëria dhe posta, dhe arsimi shqip u shpall politikë shtetërore — një vendim me peshë të veçantë, sepse ndalimi i shkollës shqipe kishte qenë një nga plagët kryesore të epokës osmane. Shumë krahina njohën autoritetin e Vlorës, megjithëse jo të gjitha — më 1913 Esad Toptani ngriti në Durrës një pushtet rival —, duke e kthyer një qeveri lokale në përfaqësuese të kombit.

Kush ishin

Kabineti u mbush nga burra që vinin prej botësh të ndryshme të së njëjtës çështje: veprimtarë të Rilindjes, ish-funksionarë osmanë, tregtarë dhe njerëz të kolonive shqiptare jashtë vendit. Ismail Qemali mbante njëkohësisht kryeministrinë dhe Ministrinë e Jashtme, sepse fronti i jashtëm ishte fronti kryesor. Pranë qeverisë, Pleqësia — organ këshillues e mbikëqyrës i dalë po nga kuvendi — luajti rolin e një parlamenti embrional, duke i dhënë vendimeve të kabinetit një bazë përfaqësimi që asnjë fuqi e huaj nuk mund ta quante uzurpim. Përzierja fetare e kuvendit u pasqyrua edhe në qeveri: myslimanë, ortodoksë dhe katolikë në të njëjtën tryezë, gjë që ishte njëkohësisht domosdoshmëri politike dhe deklaratë identiteti.

Fronti i vërtetë: Londra

Beteja vendimtare nuk u zhvillua në Shqipëri por në Konferencën e Ambasadorëve në Londër, ku Fuqitë e Mëdha po vendosnin nëse Shqipëria do të ekzistonte dhe brenda cilëve kufij. Qeveria e kuptoi këtë menjëherë: vendimi i saj i 5 dhjetorit e ngarkoi Ministrinë e Jashtme me përgatitjen e misionit diplomatik për në Londër, dhe më 8 dhjetor u miratuan tezat politike me të cilat do të paraqitej. Për një qeveri tre-ditëshe, kjo ishte prioritetizim i saktë: kufijtë po vizatoheshin tani.

Fitorja dhe humbja në të njëjtën tryezë

Rezultati ishte i dyfishtë dhe i pandarë. Shqipëria u pranua si autonomi nën sovranitetin e Sulltanit më 20 dhjetor 1912, dhe si shtet i pavarur më 29 korrik 1913 si principatë "neutrale, sovrane e trashëgimore". Por vija e kufirit la jashtë gati gjysmën e shqiptarëve: Kosovën, viset e Maqedonisë perëndimore, Çamërinë. Delegacionet e dërguara nga Vlora nuk kishin as ushtri as aleatë për të ndryshuar atë hartë. Ata siguruan ekzistencën; plotësinë nuk e siguronin dot.

Fundi

Ismail Qemali dha dorëheqjen më 22 janar 1914. Qeveria ia dorëzoi vendin Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit dhe pastaj regjimit të princ Vidit, i cili do të zgjaste vetëm gjashtë muaj para se lufta e madhe ta përmbyste gjithçka. Katërmbëdhjetë muajt e Vlorës mbaruan të lodhur, mes krizash të brendshme dhe trysnish të jashtme — por mbaruan me një shtet që ekzistonte.

Trashëgimia

Precedenti i Vlorës — një administratë kombëtare e dalë nga një kuvend përfaqësues — u bë modeli që Kongresi i Lushnjës e ringjalli më 1920 për ta shpëtuar shtetin edhe një herë, kur ai ishte sërish në rrezik copëtimi. Çdo qeveri shqiptare e mëpasshme e ka gjenealogjinë institucionale te dhjetëshja e dhjetorit 1912. Ajo që nisi si improvizim i një grupi burrash në një qytet bregdetar mbeti forma bazë e shtetit shqiptar.