Anija «Vlora»: 20 mijë shqiptarë zbarkuan në Bari më 8 gusht 1991

Në mëngjesin e 8 gushtit 1991 një anije mallrash e ndërtuar tridhjetë e një vjet më parë në kantieret e Ankonës hyri në portin e Barit me njerëz të varur në çdo pëllëmbë çeliku: në bosht, në vinça, në parapete, deri lart në direkë. Quhej «Vlora», sapo ishte kthyer nga Kuba me një ngarkesë sheqeri dhe nuk kishte as karburant të mjaftueshëm për të kaluar Adriatikun. Mbi bordin e saj ishin — sipas llogaritjeve që përdoren sot — rreth njëzet mijë shqiptarë. Kronika italiane e mban të regjistruar si zbarkimin e vetëm më të madh që ka parë ai breg; për shqiptarët ajo mbeti fotografia e një kombi që doli nga izolimi jo me pasaportë, por me trup.

Pse ka rëndësi

• «Vlora» ishte një transportuese mallrash e vitit 1960 që u mor nga turma në portin e Durrësit më 7 gusht 1991; kapiteni Halim Milaqi u detyrua të nisej dhe anija hyri në Bari mëngjesin e 8 gushtit.
• Nuk ishte zbarkimi i parë: më 7 mars 1991 mijëra shqiptarë kishin mbërritur në Brindizi brenda njëzet e katër orësh, dhe Pulia i kishte pritur me dyer të hapura.
• Në gusht trajtimi ndryshoi: shumica u mbyllën në stadiumin «Della Vittoria» dhe u kthyen brenda javës me avionë e traget, shpesh me premtime të rreme se po çoheshin në qytete të tjera italiane.

Marsi 1991: bregu që u hap

Eksodi detar nuk nisi në gusht. Pas eksodit të ambasadave në korrik 1990 dhe pas grevës së urisë së shkurtit 1991 që rrëzoi shtatoren e diktatorit, shteti shqiptar humbi njëkohësisht kontrollin mbi kufirin dhe mbi ekonominë e vet. Më 7 mars 1991, brenda një dite të vetme, mijëra njerëz kaluan Adriatikun mbi mjete rasti dhe mbi anije tregtare të marra në porte. Dy prej tyre, «Tirana» dhe «Lirija», mbërritën në Brindizi me rreth 6.500 veta në bord; autoritetet italiane i ndalën për disa orë, pastaj i lanë të kalonin.

Ajo ditë hyri në kujtesën e të dy brigjeve për arsyen e kundërt nga ajo që do të vinte pesë muaj më vonë. Brindizi mbylli rrugën kryesore nga stacioni te porti, shpërndau ujë, ushqim, qumësht për fëmijët dhe rroba të pastra; shkollat e hotelet u kthyen në strehë; qytetarët nxorën batanije e lodra nga shtëpitë e veta. Vlerësimet për numrin e atij marsi luhaten mes tetëmbëdhjetë e njëzet e shtatë mijë vetash — kronika e përmbledh zakonisht si «njëzet e pesë mijë brenda njëzet e katër orësh» — dhe pikërisht ky ndryshim shkalle e shpjegon pjesërisht ashpërsinë e gushtit: Pulia kishte pritur tashmë një valë të tërë kur mbërriti e dyta.

7 gusht: si u mor anija

«Vlora» ishte ndërtuar më 1960 te Cantieri Navali Riuniti në Ankonë me emrin «Ilice» dhe kishte kaluar nën flamurin shqiptar një vit më vonë; me 8.649 tonelata regjistri bruto ishte një transportuese e madhe mallrash, jo një anije udhëtarësh. Më 7 gusht 1991 ishte sapo ankoruar në portin e Durrësit me një ngarkesë sheqeri të marrë në Kubë, kur turma e mbushi.

Kapiteni Halim Milaqi ka rrëfyer se në fillim refuzoi të nisej: anija nuk kishte karburant për një udhëtim të tillë dhe as kushte për njerëz në bord. Sipas dëshmisë së tij, disa nga ata që kishin hipur i vunë thikën në fyt dhe e detyruan së pari të kthehej për të marrë edhe të tjerë. Në orët e mbrëmjes «Vlora» doli nga Durrësi e mbingarkuar përtej çdo llogarie detare. Nënprefekti i Brindizit, Bruno Pezzuto, e këshilloi kapitenin të mos ankorohej atje — qyteti, tha, nuk mund të përballonte një valë të dytë — dhe anija u drejtua për në Bari. Ato orë udhëtimi u dhanë autoriteteve italiane kohën për të organizuar atë që i priste.

8 gusht: Bari

Anija hyri në portin e Barit në mëngjesin e 8 gushtit. Fotografia që e bëri të njohur në botë — trupat e ngjeshur aq dendur sa çeliku nuk duket më — u shkrep nga fotoreporteri Luca Turi dhe mbetet edhe sot dokumenti pamor i asaj dite. Skela u bllokua që të mos shpërndaheshin njerëzit në qytet; disa qindra prej tyre arritën gjithsesi të dilnin.

Që nga mesdita, pjesa dërrmuese u drejtua drejt stadiumit «Della Vittoria», një stadium i vjetër i ndërtuar në kohën e fashizmit, ku u mbajtën nën roje. Vendimi për grumbullimin në stadium u mor në nivelin qendror — ministri i Brendshëm Vincenzo Scotti dhe drejtuesi i policisë Vincenzo Parisi — dhe u zbatua ndërsa bashkia e Barit kërkonte të kundërtën. Ushqimi filloi t'u hidhej nga helikopterët. Brenda pak ditësh ndodhën përplasje mes policisë dhe një pjese të të rinjve; kronikat flasin për rreth tre mijë veta që çanë portat dhe për mbi dyqind të lënduar, ndërsa dita më e ashpër, sipas raportimeve italiane, ishte 11 gushti, me rreth dyzet policë të plagosur.

Në të njëjtat orë qyteti veproi ndryshe nga shteti. Mjekët ndërprenë pushimet dhe zbritën në stadium; familjet e Barit dërguan ushqim, ujë e rroba. Vito Leccese, sot kryetar i bashkisë së Barit dhe atëherë pjesë e administratës qytetare, e ka përshkruar zgjedhjen e asaj administrate me një fjali: autoritetet lokale e trajtuan situatën si emergjencë civile, jo si operacion policor.

«Sono persone»

Kryetari i bashkisë së Barit ishte Enrico Dalfino, demokristian, profesor i së drejtës administrative. Ai zbriti në port ditën e zbarkimit dhe u përplas hapur me qeverinë e vet për mënyrën se si po mbahej stadiumi, duke e krahasuar atë me një kamp. Fjalët që i mbetën janë të thjeshta dhe pa retorikë: «Janë njerëz, njerëz të dëshpëruar. Nuk mund të kthehen pas, ne jemi e vetmja shpresë e tyre.»

Ajo fjali është sot vepër publike. Më 2019 artistja Jasmine Pignatelli e përktheu në kod Mors, bashkë me datën e zbarkimit, dhe e vendosi mbi ballinën e një pallati banimi në lagjen San Girolamo të Barit, me pamje nga deti. Në 30-vjetorin, më 8 gusht 2021, sheshi përballë saj u pagëzua zyrtarisht Largo «Sono persone 8.8.1991». Vepra ka një motër binjake përballë, në bregun tjetër: një skulpturë e dytë u përurua në Durrës për të njëjtin përvjetor. Dy pika të një lidhjeje që nuk e ndërtoi asnjë shtet.

Kthimi, dhe kthimi i dytë

Riatdhesimi u krye shpejt. Njerëzit u ngarkuan në traget privatë dhe në avionë ushtarakë C-130, në pjesën më të madhe me premtimin e rremë se po transferoheshin drejt qyteteve të tjera italiane; avionët zbritën në Tiranë. Deri më 16 gusht pothuajse të gjithë ishin kthyer në Shqipëri. Rreth dy mijë veta arritën t'i shpëtonin kthimit dhe të mbeteshin.

Por kthimi nuk ishte fundi i historisë, sepse ata që u kthyen u rinisën. Valltari Kledi Kadiu, atëherë adoleshent, ishte mes atyre që u riatdhesuan pas 8 gushtit dhe u kthye më vonë në Itali për të ndjekur formimin e vet artistik; ai është një nga dëshmitarët e dokumentarit «La nave dolce» (2012) të Daniele Vicarit — titulli i referohet ngarkesës së sheqerit — që e paraqiti ngjarjen në Festivalin e Venecies dhe ia ktheu Italisë si kujtesë të sajën. Në 35-vjetor, më 7 gusht 2026, bashkia e Barit e priti Kadiun në një ceremoni zyrtare.

Rrjedha më e gjerë është ende më e madhe se ngjarja. Nga eksodet e viteve '90 lindi bashkësia shqiptare e Italisë, e cila më 2019 numëronte rreth 441 mijë banorë të regjistruar — një nga degët më të reja të rrjetit shqiptar, e shtuar mbi degë shumë më të vjetra si arbëreshët apo Shqipëria e Vogël e Bronksit. Vetë rënia e sistemit nuk e mbylli krizën: gjashtë vjet më vonë 1997-a do të nxirrte në det një valë tjetër, këtë herë me çmim shumë më të rëndë në jetë njerëzish.

Shënim mbi shifrat

Numri i njerëzve në bord nuk është i fiksuar në asnjë regjistër. Gazetat e 9 gushtit 1991 shkruan 11 mijë; llogaritjet e mëvonshme, të përsëritura sot nga kronika italiane e shqiptare, japin rreth 20 mijë, dhe disa burime flasin për «mbi 20 mijë». Kjo ekspozitë përdor shifrën e pranuar sot — rreth 20 mijë — duke e shënuar shprehimisht si vlerësim, jo si numërim. E njëjta gjë vlen për marsin 1991 (vlerësime 18–27 mijë) dhe për të plagosurit e stadiumit, ku burimet japin data dhe shifra pjesërisht të ndryshme për të njëjtat përplasje.