Traktati i Londrës (1915)

Më 26 prill 1915, në një sallë të mbyllur në Londër, katër fuqi — Britania e Madhe, Franca, Rusia cariste dhe Italia — nënshkruan një traktat të fshehtë që do ta sillte Romën në Luftën e Parë Botërore krah Antantës. Çmimi i kësaj hyrjeje ishte tokë: territore austro-hungareze, ishuj të Egjeut, një pjesë e Anadollit — dhe Shqipëria. Shteti dyvjeçar që Konferenca e Ambasadorëve e kishte njohur në Londër vetëm dy vjet më parë u fut sërish në tryezë si monedhë shkëmbimi, pa qenë i pranishëm, pa u pyetur, pa e ditur. Traktati i Londrës është dokumenti ku fuqitë e mëdha e trajtuan ekzistencën kombëtare shqiptare jo si të drejtë, por si copë që mund të ndahej.

Pse ka rëndësi

• Traktati i Londrës (26 prill 1915) ishte marrëveshja e fshehtë me të cilën Britania, Franca, Rusia dhe Italia e tërhoqën Romën në Luftën e Parë Botërore krah Antantës.
• Në këmbim, nenet 5, 6 dhe 7 e ndanin Shqipërinë — një shtet mik, të porsanjohur — pa qenë e pranishme dhe pa u pyetur.
• Dokumenti u bë simboli i trajtimit të ekzistencës kombëtare shqiptare jo si e drejtë, por si copë shkëmbimi mes fuqive të mëdha.

Një komb i munguar në tryezën e vet

Traktati — i njohur edhe si Pakti i Londrës — ishte para së gjithash një marrëveshje për të tërhequr Italinë nga neutraliteti. Roma kishte qëndruar jashtë luftës që nga gushti 1914; Antanta e bindi duke i premtuar Trentinon, Triesten, Istrian, pjesë të Dalmacisë, Dodekanezin dhe një zonë ndikimi në Anadoll. Më 23 maj 1915 Italia i shpalli luftë Austro-Hungarisë. Por tri nenet që prekën Shqipërinë — neni 5, 6 dhe 7 — nuk ishin çmim lufte kundër armikut; ishin ndarje e një vendi mik, të porsanjohur, mbi kurrizin e një populli që as nuk u ftua.

Ky është thelbi që historiografia shqiptare — nga Historia e Popullit Shqiptar te fjalorët e Robert Elsie-t — e ka nënvizuar gjithnjë: vendimi u mor për shqiptarët dhe pa shqiptarët. Rrjeti kombëtar që sapo kishte ngritur flamurin në Vlorë më 1912 nuk u njoh si subjekt me vullnet, por si hapësirë boshe që fqinjët dhe protektorët mund ta mbushnin sipas interesit.

Çfarë premtoi Londra: Vlora, Sazani dhe copëtimi

Sipas tekstit të traktatit dhe leximit të tij te studiuesit Nicola Guy dhe Robert Elsie, dispozitat shqiptare ishin të përpikta dhe të rënda:

• Neni 5 — Italia do të merrte sovranitet të plotë mbi Vlorën, ishullin e Sazanit dhe një brendatokë të mjaftueshme rreth Gjirit të Vlorës për t'i mbrojtur ushtarakisht.
• Neni 6 — Italia do të ushtronte një protektorat mbi një shtet të vogël shqiptar në qendër, me zemër rreth Durrësit, marrëdhëniet e jashtme të të cilit do t'i kontrollonte Roma.
• Neni 7 — pjesa tjetër e trojeve do të copëtohej: veriu ndërmjet Serbisë dhe Malit të Zi, jugu (i quajtur "Epiri i Veriut") drejt Greqisë. Në qendër do të mbetej vetëm një Shqipëri e vogël, e neutralizuar dhe pa zë ndërkombëtar të vetin.

Me pak fjalë: nga shteti i vitit 1913 nuk do të mbetej as emri i plotë — vetëm një bërthamë e cunguar nën mbrojtjen italiane, e rrethuar nga territore të dhëna fqinjëve. Italia tashmë kishte zbarkuar në Vlorë më dhjetor 1914; traktati i jepte kësaj pushtimi një veshje ligjore për t'u bërë i përhershëm.

Mohimi i njohjes së 1913-s

Rëndesa e traktatit kuptohet vetëm përballë asaj që kishte ndodhur pak më parë. Në Konferencën e Ambasadorëve në Londër (1912–1913), po ato fuqi kishin njohur pavarësinë e Shqipërisë të shpallur në Vlorë nga Ismail Qemali më 28 nëntor 1912. Njohja e 1913-s ishte e cunguar — Kosova, Çamëria dhe treva të tjera u lanë jashtë kufirit — por parimi ekzistonte: shqiptarët ishin komb me shtet.

Traktati i Londrës e ktheu mbrapsht atë parim brenda dy vitesh. E njëjta qytet-tryezë që kishte thënë "po" në 1913 nënshkroi në 1915 planin për ta shpërbërë. Kjo është arsyeja pse traktati mbahet mend jo thjesht si padrejtësi territoriale, por si dëshmi e një ligji të pashkruar që rrjeti shqiptar e ka njohur në çdo shekull: njohja jepet dhe merret sipas volisë së të tjerëve, kurrë si e drejtë e qëndrueshme. Kundër këtij ligji do të ngrihej më 1920 përgjigjja shqiptare.

Nga fshehtësia në dritë: bolshevikët, Wilson dhe Konferenca e Paqes

Traktati mbeti sekret derisa, pas Revolucionit të Tetorit 1917, bolshevikët nxorën në dritë traktatet e fshehta të gjetura në arkivat cariste — mes tyre edhe Paktin e Londrës. Zbulimi e vendosi Antantën në siklet moral, sidomos përballë Woodrow Wilson-it, presidenti amerikan që në Katërmbëdhjetë Pikat kërkoi "marrëveshje të hapura, të arritura hapur" dhe kundërshtoi ndarjet e fshehta.

Në Konferencën e Paqes në Paris (1919), dispozitat shqiptare të traktatit nuk u zbatuan siç ishin shkruar. Presioni i Wilsonit, kundërshtimi i vendosur shqiptar dhe grindjet mes vetë fituesve i penguan. U provuan zgjidhje të tjera po aq të dëmshme — si marrëveshja Tittoni–Venizelos (1919), ku Italia do të mbështeste pretendimet greke në jug në këmbim të Vlorës e protektoratit — por asnjëra nuk mbërriti të bëhej realitet i qëndrueshëm. Diplomacia e madhe nuk ia dha Shqipërisë shpëtimin; ajo erdhi nga brenda.

Përgjigjja: Lushnja dhe Vlora

Kundërpërgjigjja shqiptare ndaj frymës së Traktatit të Londrës u dha me dy akte të lidhura. Në janar 1920, Kongresi i Lushnjës rithemeloi shtetin, refuzoi çdo copëtim dhe e zhvendosi kryeqytetin në Tiranë. Pastaj, në verën e 1920-s, Lufta e Vlorës (5 qershor – 2 gusht 1920) nxori ushtrinë italiane nga qyteti që traktati ia kishte premtuar Romës "përjetësisht". Me Protokollin e Tiranës më 2 gusht 1920, Italia u tërhoq nga Vlora — duke mbajtur vetëm ishullin e Sazanit — dhe pretendimi kryesor i nenit 5 u shemb në terren.

Më 17 dhjetor 1920, pranimi i Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve ia dha njohjes një bazë që asnjë traktat i fshehtë nuk mund ta zhbënte lehtë. Kështu, dokumenti që synonte ta fshinte shtetin shqiptar nga harta u bë, në fund, prova e kundërt: se ky shtet mund të mbrohej vetë.

Trashëgimia

Traktati i Londrës mbetet një nga rastet më të pastra në historinë evropiane të asaj që rrjeti kombëtar shqiptar e ka provuar herë pas here — të vendosurit e fatit të një populli në një sallë ku ai popull nuk ka karrige. Nuk është kujtim viktimizimi, por matës force: sepse kundër tij u ngritën Lushnja dhe Vlora, dhe fituan. Sot ishulli i Sazanit dhe gjiri i Vlorës, që dikur ishin çmimi i një pazari të fshehtë mes fuqive, janë tokë shqiptare — dhe kjo nuk erdhi nga bujaria e askujt, por nga një komb që zgjodhi të mos rrinte i heshtur në tryezën e vet.