Elbasani

Elbasani shtrihet në bregun verior të Shkumbinit, në skajin lindor të një fushe pjellore në mes të Shqipërisë, aty ku dikur kalonte Via Egnatia. Qytetin e themeloi më 1466 sulltan Mehmeti II mbi vendin e Skampës antike, si kështjellë kundër Skënderbeut; por kalaja e sulltanit u bë me kohë një nga vatrat kryesore të lëvizjes kombëtare shqiptare — qyteti i alfabeteve të veta, i Kristoforidhit, i Kongresit të 1909-s dhe i Normales që përgatiti mësuesit e shkollës shqipe.

Pse ka rëndësi

• Kalaja që Mehmeti II rindërtoi brenda një muaji më 1466, për të shkëputur një pjesë të shtetit të Skënderbeut nga trungu i tij, u bë boshti i qytetit dhe mbetet ende zemra e tij.
• Ungjilli i Elbasanit, një dorëshkrim i shekullit XVIII që mban emrin e qytetit, është teksti më i hershëm i njohur shqip në një alfabet origjinal; këtu lindi edhe Kostandin Kristoforidhi, që e përktheu Dhiatën e Re në të dy dialektet.
• Më 1909 Kongresi i Elbasanit vendosi hapjen e Shkollës Normale, që çeli dyert më 1 dhjetor 1909 si shkolla e parë e mesme shqipe për mësues, me nxënës nga Kosova deri në Çamëri.

Skampa, stacioni i Egnatias

Para se të kishte emrin që mban sot, vendi quhej Skampa — Scampis në format latine. Rreth vitit 145 para Krishtit romakët nisën Via Egnatian, rrugën e madhe që nga Dyrrahu, Durrësi i sotëm, çonte nëpër Maqedoni në Selanik e më tej në Thrakë; lugina e Shkumbinit ishte udha e saj natyrore drejt brendisë. Të dhënat mbishkrimore tregojnë se në fillim të shekullit II të erës sonë territori bujqësor i Dyrrahut arrinte deri te Skampa, që atëherë ishte një vicus, një fshat i varur nga qyteti bregdetar. Historia e Popullit Shqiptar e rendit Skampën mes qendrave peshkopale që u rrënuan e nuk përmenden më pas dyndjeve të popujve, dhe mes qyteteve të Ilirikut që nuk i mbijetuan dot trazirave të shekujve V–VII; Robert Elsie shënon se në shekullin V ishte seli peshkopi. Skampa u shua si qytet, dhe mbi vendin e saj sulltani do të rindërtonte shekuj më vonë një fortesë të lashtë, që Historia e Popullit Shqiptar e quan fortesa e Valmit.

Val d'Elbu: emri para sulltanit

Emri Elbasan zakonisht shpjegohet me turqishten. Historia e Popullit Shqiptar shkruan se sulltani i vuri fortesës emrin Ilbasan, që do të thotë «vend që sundon»; Evlija Çelebiu e lexonte si emër për atë që e nënshtron krahinën. Shënimet e Robert Elsie-t te përkthimi i Çelebiut e quajnë megjithatë shpjegimin turk të dyshimtë, sepse një formë e hershme frënge, Val d'Elbu, është shënuar qysh më 1180, në veprën Florimont të Aimon de Varennes-it — gati tre shekuj para pushtimit osman; në fjalorin e tij historik Elsie e lidh emrin me rrënjën *alb, si te vetë emri Albania. Lugina kishte emër shumë përpara se Stambolli t'ia vinte të vetin.

Në shekullin XIV, në këtë luginë ndërtonin Topiajt, dera princërore arbërore: pas tërmetit të vitit 1380, Karl Topia e rindërtoi më 1381 kishën e manastirit të Shën Gjon Vladimirit pranë Elbasanit dhe la aty mbishkrime në tri gjuhë — greqisht, latinisht e sllavisht —, dëshmi e një princi shqiptar që shkruante njëherësh në të tria (Historia e Popullit Shqiptar i daton mbishkrimet më 1383). Afro katër shekuj më vonë, po në atë manastir do ta kishte selinë kryepeshkopata ortodokse e Durrësit.

1466: kalaja që ndau Arbërinë

Në pranverën e vitit 1466 sulltan Mehmeti II, në krye të të gjitha forcave të perandorisë, marshoi nga Manastiri nëpër Rrugën Mbretërore — Egnatian — drejt Krujës, nën sulmet e pandërprera të çetave shqiptare. Pas më se dy muajsh luftimesh u bind se Kruja nuk merrej me armë, ia la rrethimin Ballaban Beut dhe vendosi të rindërtohej plotësisht e të fuqizohej fortesa e lashtë në luginën e Shkumbinit: për të furnizuar trupat e veta dhe për të shkëputur nga trungu i shtetit shqiptar një pjesë të tij. Punimet u bënë në prani të sulltanit, vazhduan me vrull një muaj të tërë dhe përfunduan në korrik të vitit 1466. Bashkë me Ohrin, kështjella e re u dha osmanëve kontrollin e lëvizjeve nëpër Egnatia. Shqiptarët u përpoqën ta merrnin: pas fitores mbi Ballabanin më 1467, Skënderbeu e rrethoi kështjellën e Elbasanit, por pa artileri nuk e mori dot.

Kalaja ishte katërkëndëshe dhe e rrethuar nga një hendek. Evlija Çelebiu, që e vizitoi në nëntor të vitit 1670, i numëroi pesëdhjetë kulla; në të vërtetë, sipas studimeve të Machiel Kiel që sjell Elsie, ato ishin njëzet e gjashtë. Brenda mureve Çelebiu gjeti 460 shtëpi të vjetra e të gjera, me çati me tjegulla.

Nusja e Shqipërisë

Sipas regjistrit të sulltan Sulejmanit që citon Çelebiu, Elbasani u bë më pas qendër e një sanxhaku më vete. Xhamia e Mbretit, sipas Kielit më e madhja dhe më e vjetra e qytetit, u ngrit rreth viteve 1490–1500; hamami i Sinan Pashës brenda kalasë u themelua rreth vitit 1500, është ruajtur dhe u restaurua më 1989. Çelebiu e quajti Elbasanin nusen e Shqipërisë, ashtu siç Antepi ishte nusja e Anadollit, dhe sipas regjistrit të kryetarit të qytetit numëroi 1.150 konaqe e shtëpi të mëdha. Por shënimi i tij më i vlefshëm nuk është lavdi: të gjithë banorët flasin shqip, shkruante ai; shumica dinë edhe turqishte të mirë, dijetarët lexojnë persisht, ndërsa tregtarët përdorin greqishten dhe atë që ai e quan gjuhë frënge. Një qytet osman me fytyrë perandorake kishte, pra, gjuhë shqiptare.

Qyteti i alfabeteve

Elbasani i shekullit XVIII bëri diçka që pak qytete ballkanike e bënë: u përpoq t'i jepte gjuhës së vet shkronja të veta. Nga manastiri i Shën Gjon Vladimirit vjen Ungjilli i Elbasanit, i njohur si Anonimi i Elbasanit: një dorëshkrim i vogël, dhjetë me shtatë centimetra, me 30 fletë, ku 59 faqe me përkthime nga Ungjijtë janë shkruar në një alfabet prej dyzet shkronjash, shumica, siç duket, krijime të reja, pa ndikim nga shkrimet fqinje. Robert Elsie e quan tekstin më të hershëm të njohur shqip në një alfabet origjinal dhe veprën më të vjetër të letërsisë ortodokse shqiptare, me përjashtim të Perikopes së shkurtër të shekullit XV. Sipas Elsie-t, shumica e provave historike e gjuhësore tregojnë si autor Grigorin e Durrësit, kryepeshkopata e të cilit e kishte selinë te manastiri i Shën Gjon Vladimirit; nëse autori është ai, dorëshkrimi mund të datohet rreth vitit 1761, ose pak më herët. Dhimitër Shuteriqi, që e bëri të njohur më 1949, ia atribuonte një prifti nga Shpati dhe e shtynte në shekullin XVII. Alfabeti nuk gjendet në asnjë tekst tjetër; historinë e tij e rrëfen Alfabeti i Elbasanit. Po në atë shekull, Theodhor Haxhifilipit, Dhaskal Todrit (1730–1805), i atribuohet një sistem tjetër, me pesëdhjetë e dy shkronja, që qarkulloi herë pas here në korrespondencë në Elbasan e përreth që nga fundi i shekullit XVIII.

Nga ky qytet doli edhe njeriu që e çoi shqipen e shkruar te populli. Kostandin Kristoforidhi lindi në Elbasan më 1827, në familjen e një argjendari, ndoqi nga viti 1847 gjimnazin Zosimea të Janinës dhe më 1857, në Stamboll, hartoi një memorandum për gjuhën shqipe. Më 1866 botoi përkthimin e parë gegërisht të katër Ungjijve dhe të Veprave të Apostujve, më 1867 një abetare gegërisht e më 1868 një toskërisht; për Shoqërinë Biblike Britanike e të Huaj nxori Dhiatën e Re gegërisht më 1872 e toskërisht më 1879, si dhe disa libra të Dhiatës së Vjetër. Vdiq më 1895, katërmbëdhjetë vjet para se qyteti i tij të çelte Normalen.

1909: Kongresi dhe Normalja

Encyclopaedia Britannica e cilëson Elbasanin si një nga qendrat kryesore të nacionalizmit shqiptar nën sundimin osman, dhe vitet pas revolucionit xhonturk e provuan. Nga 2 deri më 8 shtator 1909 — disa studiues shqiptarë e zgjasin deri më 9, ditën e vendimeve — u mblodh këtu Kongresi i Elbasanit, i quajtur edhe kongresi i shkollës shqipe, me 35 delegatë. Organizatori kryesor ishte Lef Nosi, kryetar u zgjodh Dervish Biçaku. Kongresi ripohoi alfabetin latin të Kongresit të Manastirit, propozoi që dialekti i Elbasanit të merrej për bazë të një gjuhe të njësuar dhe, mbi të gjitha, vendosi hapjen e një shkolle normale për mësues.

Shkolla Normale e Elbasanit çeli dyert më 1 dhjetor 1909, shkolla e parë e mesme në gjuhën shqipe me mision përgatitjen e mësuesve. Drejtori i saj i parë ishte Luigj Gurakuqi. Nisi me dyzet deri në pesëdhjetë nxënës dhe në fund të vitit të parë kishte 140–150, gjysma prej tyre nga Kosova e Çamëria; Hasan Prishtina dërgoi me shpenzimet e veta 21 nxënës nga Kosova. Gjuhëtari Aleksandër Xhuvani e drejtoi shkollën në katër periudha mes viteve 1913 dhe 1938. Tre vjet pas hapjes së Normales, në Kuvendin e Vlorës, Elbasanin e përfaqësuan ndër të tjerë Shefqet bej Daiu, i zgjedhur sekretar i dytë i kuvendit, dhe Lef Nosi; të dy, bashkë me Qemal bej Biçakun, vunë emrin nën aktin e Shpalljes së Pavarësisë.

Shekulli XX: kisha, arkivi dhe minaret që ranë

Elbasani i dha shtetit të ri edhe një nga themeluesit e kishës shqiptare. Kleriku elbasanas Visarion Xhuvani mori pjesë në Kongresin e Beratit të vitit 1922 dhe më 1929 u zgjodh kryepeshkop ortodoks i gjithë Shqipërisë, detyrë që e mbajti deri më 1937. Pas vitit 1944 qyteti pagoi çmimin e diktaturës. Lef Nosi, për të cilin thuhej se zotëronte bibliotekën e dytë më të madhe të Shqipërisë dhe që e kishte siguruar dorëshkrimin e Ungjillit të Elbasanit para ose gjatë Luftës së Dytë Botërore, u arrestua në gusht 1945 dhe u pushkatua në shkurt 1946 pas një gjyqi farsë; dorëshkrimi ruhet sot në Arkivin e Shtetit në Tiranë.

Edhe guri i qytetit u gjymtua. Sipas Nosit, më 1931 Elbasani kishte ende tridhjetë e një xhami; sipas Elsie-t, nga pesë që i mbijetuan revolucionit kulturor të vitit 1967, katër u shembën në dhjetëvjeçarin pasues. Xhamia e Ballisë, e vitit 1608, e restauruar bukur më 1965, u rrënua më 1970–1971; Xhamia e Mbretit u shpërfytyrua në po ato vite dhe u përdor si studio piktori, si qendër e Frontit Demokratik për edukimin politik të popullit dhe në fund si teatër kukullash, derisa u rindërtua pas diktaturës. Vetëm Xhamia e Nazireshës, jashtë qendrës, doli nga diktatura në një gjendje të njohshme.

Kombinati: krenaria që la helm

Në vitet 1971–1974, me ndihmë kineze, në luginën e Shkumbinit rreth pesë kilometra nga qyteti, u ngrit kombinati metalurgjik «Çeliku i Partisë», kompleksi industrial më i madh i vendit, krenaria industriale e diktaturës së Enver Hoxhës. Dikur aty punonin rreth dhjetë mijë veta; sot në fabrikat e privatizuara që kanë mbijetuar punon vetëm një e dhjeta e tyre. Trashëgimia që la është helmuese: në një raport të janarit 2025, agjencia shqiptare e mjedisit e rendiste kompleksin në krye të vendeve me rrezik të lartë ndotjeje nga mbetjet e metaleve të rënda, si ferronikeli e ferrokromi, një trashëgimi që vazhdon të ndotë ujërat e Shkumbinit. Lumi që dikur i dha Egnatias udhën drejt brendisë mbart sot mbetjet e industrisë që e bëri Elbasanin qytet të çelikut.

Elbasani sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Elbasanit numëronte 115.101 banorë, e treta në vend pas Tiranës dhe Durrësit; qarku i Elbasanit mbante 9,7 për qind të popullsisë së Shqipërisë dhe ishte, bashkë me Shkodrën, qarku që humbi më shumë banorë në shifra absolute nga viti 2011. Qyteti mbetet qendër tregtare e një krahine ullinjsh, misri e duhani, e lidhur me rrugë e hekurudhë me Durrësin. Trashëgimia e Normales jeton te institucionet që e pasuan, Instituti i Lartë Pedagogjik i vitit 1971 dhe Universiteti «Aleksandër Xhuvani» i vitit 1991; vetë shkolla u mbyll me vendim të ministrisë së arsimit dhe u shndërrua në gjimnaz, një vendim që mësues të vjetër e kanë kritikuar publikisht. Banka e Shqipërisë e shënoi më 2019 110-vjetorin e Normales me një monedhë përkujtimore me portretin e Gurakuqit. Muret e kalasë së Mehmetit II, të ngritura mbi vendin e Skampës, qëndrojnë ende në zemër të qytetit — një kështjellë e ndërtuar për ta sunduar vendin, rreth së cilës u rrit qyteti që e mësoi vendin të shkruante vetveten.