Qazim Koculi: komandanti i fitores së Vlorës më 1920

Kur në qershor të vitit 1920 Italia mbante ende të pushtuar Vlorën dhe ishullin e Sazanit, ishte një oficer i dalë nga Akademia Ushtarake e Stambollit ai që mori mbi supe komandën e forcave shqiptare dhe e ktheu një kryengritje krahinore në fitore ushtarake e diplomatike. Qazim Koculi — komandant i përgjithshëm i Luftës së Vlorës 1920, delegat i Kongresit të Lushnjës, deputet, ministër dhe për një ditë kryeministër — mban në një biografi të vetme edhe lartësinë morale të brezit që i dha formë shtetit shqiptar, edhe ndërlikimin e rëndë të fundit të tij. Historia e tij është njëherësh një triumf i mbrojtjes kombëtare dhe një kujtim që regjimet e mëvonshme e mbajtën gjatë në heshtje.

Kush ishte

Qazim Koculi lindi më 22 gusht 1887 në fshatin Koculi, pranë Vlorës, në Sanxhakun e atëhershëm të Vlorës nën Perandorinë Osmane, bir i Muhamet Koçiut. Arsimin fillestar e mori në Vlorë — sipas burimeve, me mbështetjen e Syrja bej Vlorës — dhe më pas ndoqi gjimnazin e njohur Zosimea në Janinë, shkollën ku ishin formuar shumë nga intelektualët e Rilindjes. Studimet e larta i kreu në Akademinë Ushtarake të Stambollit (Kara Harp Okulu), nga e cila doli oficer. Si toger i marinës osmane, emri i tij hyn në kronikë tashmë më 1909: gjatë një përballjeje detare pranë Prevezës ai nuk iu bind urdhrit për t'iu dorëzuar marinës italiane, dhe pas kësaj u detyrua të mërgojë deri në Argjentinë, prej nga u kthye rreth vitit 1912. Ishte tashmë njeriu që do ta shihte Italinë si kundërshtarin e trojeve shqiptare — një bindje që tetë vjet më vonë do ta çonte në krye të një ushtrie.

Kongresi i Lushnjës dhe prefektura e Vlorës

Në janar të vitit 1920, kur vendi rrezikonte copëtimin nga planet e Fuqive të Mëdha, Koculi mori pjesë në Kongresin e Lushnjës si përfaqësues i Vlorës. Kongresi rithemeloi shtetin shqiptar, hodhi poshtë vendimet e huaja për ndarjen e tokës dhe e bëri Koculin anëtar të parlamentit të ri. Pak muaj më vonë, më 29 maj 1920, ai u emërua njëkohësisht prefekt i Vlorës dhe komandant i forcave të Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare — organi që qyteti kishte ngritur për të organizuar rezistencën. Sipas kronikës së botuar nga gazeta Dielli, Komiteti numëronte dymbëdhjetë anëtarë me kryetar Osman Haxhiun; kalimi i pushtetit ushtarak në duart e Koculit e lidhi udhëheqjen politike të mbrojtjes me atë ushtarake në një zinxhir të vetëm komande.

Lufta e Vlorës: nga Kota te fitorja

Në krye të veprimeve ushtarake qëndroi në fillim major Ahmet Lepenica, që komandoi nga nisja e luftës deri te rënia e garnizonit të Kotës. Pas Kotës komanda kaloi te Qazim Koculi, i cili e udhëhoqi fushatën deri në fitore. Forcat shqiptare — vullnetarë të Labërisë, Vlorës dhe malësisë rreth saj — shtrënguan pozicionet italiane derisa, më 3 shtator 1920, Koculi hyri në qytet dhe rimori detyrat e prefekturës. Ishte një fitore që i tejkaloi përmasat vendore: e detyroi Romën të tërhiqej nga bregdeti shqiptar, ndonëse Sazani mbeti përkohësisht nën kontroll italian. Vetëm disa muaj më vonë, më 17 dhjetor 1920, Lidhja e Kombeve e pranoi Shqipërinë si anëtare — njohja ndërkombëtare që fitorja e Vlorës e bëri të pashmangshme. Rezistenca e një qyteti të vetëm ishte kthyer në garanci për shtetin.

Burrë shteti dhe mërgimtar kundër Zogut

Fitorja e ngriti Koculin në radhët e para të elitës së re politike. Në zgjedhjet e 5 prillit 1921 ai fitoi vendin e Vlorës në parlament, dhe më 6–7 dhjetor 1921 mbajti për një ditë të vetme detyrën e kryeministrit — një episod i shkurtër që dëshmon peshën e tij mes burrave të shtetit. Kur Fan Noli formoi qeverinë e tij reformatore më 1924, Koculi mori postin e ministrit të Punëve Botore, i rreshtuar qartë kundër ngritjes së Ahmet Zogut. Pas kthimit të Zogut në pushtet, ai kaloi në mërgim dhe qe mes themeluesve të KONARE-s (Komiteti Nacional Revolucionar) në Vjenë më 1925 — rrjetit të emigrantëve që synonte rrëzimin e regjimit të Zogut. Ashtu si Xhafer Ypi dhe bashkëkohësit e tij, Koculi i takonte brezit të parë që u përpoq t'i jepte Shqipërisë institucione — një brez i tërhequr vazhdimisht mes idealit shtetndërtues dhe përplasjeve të ashpra për pushtet.

Kthimi, bashkëpunimi dhe fundi te Gjormi

Këtu biografia e Koculit merr kthesën e saj më të errët, të cilën e rrëfejmë ashtu siç e ka lënë regjistri historik, pa zbukurim. Pas pushtimit italian të vitit 1939 ai u kthye në Shqipëri dhe pranoi detyra në administratën e re: ministër Shteti në qeverinë bashkëpunëtore të Mustafa Krujës dhe Komisar i Lartë i deleguar për krahinën e Vlorës. Njeriu që një herë e kishte luftuar Italinë me armë në dorë, dy dhjetëvjeçarë më vonë u ul në një qeveri të vendosur nga po ajo fuqi — kontradikta që i përmbledh tragjeditë e brezit të tij. Fundi i erdhi më 2 janar 1943, kur u vra në Vlorë nga një çetë e udhëhequr prej Halil Alisë, pas Betejës së Gjormit, në kaosin e afrimit të luftës civile. Pas dekadash heshtjeje — sepse biografia e tij nuk i shërbente asnjë regjimi — kujtesa kombëtare e rikthjeu më vonë figurën e komandantit të Vlorës: ai u nderua me titullin "Hero i Popullit", dhe në gusht 2020, me rastin e njëqindvjetorit të luftës, u dekorua pas vdekjes si Kalorës i Urdhrit të Skënderbeut. Kujtimi i tij mbetet i ndërlikuar, por ky ndërlikim nuk ia zbeh atë çka bëri në verën e vitit 1920.