Muzakajt: derë princërore e Beratit që i dha emrin Myzeqesë

Një plëng i tërë i Shqipërisë së mesme mban ende sot emrin e një dere të vetme: Myzeqeja — fusha mes Semanit dhe Vjosës — quhet kështu sepse për tri shekuj ishte tokë e Muzakajve. Nga kalatë e brendisë deri te Berati e bregu, kjo derë princërore arbërore mbajti tituj bizantinë, theu ushtritë serbe në Pelister, u lidh me krushqi me Balshajt e Topiajt, dhe — kur osmani ia shoi shtetin — u shpërnda në mërgim. Por para se të ikte, njëri prej tyre, Gjon Muzaka, uli në letër historinë e derës së vet: kronika e tij e vitit 1510 është një nga tekstet më të vjetra thelbësore që na ka lënë një shqiptar. Muzakajt janë nyja jugore e rrjetit shqiptar mesjetar — dhe rasti i rrallë kur rrjeti e shkroi vetë kujtesën e vet.

Pse ka rëndësi

• Muzakajt ishin derë princërore arbërore e Shqipërisë së mesme; fusha e Myzeqesë, mes Semanit dhe Vjosës, mban ende sot emrin e tyre.
• Historiania bizantine Ana Komnena i përmend rreth vitit 1090 si komandantë të perandorit Aleks I Komnenit — ndër dëshmitë më të hershme për një derë fisnike shqiptare të quajtur me emër.
• Gjon Muzaka shkroi më 1510 kronikën e derës së vet, një nga tekstet më të vjetra thelbësore që na ka lënë një shqiptar.

Kush ishin

Muzakajt (në burimet perëndimore Musachi, Mosachi) dalin herët në dritën e historisë. Historiania bizantine Ana Komnena i përmend rreth vitit 1090 si komandantë besnikë të perandorit Aleks I Komnenit — një prej dëshmive më të hershme për një derë fisnike shqiptare të quajtur me emër. Sipas traditës gjenealogjike që ruajti vetë familja, paraardhësi i largët ishte Lal Muzaka, me prejardhje nga treva e Lekasit në Opar, në thellësi të Shqipërisë juglindore. Nga këto male, dera zbriti gradualisht drejt fushës pjellore që do të merrte emrin e saj: Myzeqeja.

Ajo që i bën Muzakajt tipikë për zotërit arbërorë të mesjetës është pikërisht dyzimi i tyre: myj vendas me rrënjë të thella lokale, por njëkohësisht mbajtës të titujve më të lartë bizantinë e perëndimorë. Ata nuk ishin as thjesht «bizantinë», as vasalë të askujt — ishin një pushtet vendor që dinte të lëvronte mes Konstandinopojës, Napolit anzhuin dhe fqinjëve arbërorë.

Andrea I dhe Andrea II: despotët e Beratit

Andrea I Muzaka (sundoi rreth 1280–1319) e ngriti derën në radhën e parë të fisnikërisë arbërore. Nga Karli I i Anzhuit, mbreti i Napolit, ai mori titullin bizantinoshan sebastokrator — një nga gradat më të larta të hierarkisë perandorake — ndërsa e mbante zemrën nga Bizanti dhe i qëndronte zgjerimit serb. Ky dyzim titujsh, larg të qenit mospërputhje, ishte gramatika e vetë pushtetit arbëror të kohës.

Kulmi erdhi me të birin, Andrea II Muzaka (sundoi 1319–1372), figura më e madhe e derës. Më 1335 ai fitoi titullin despot për besnikëri ndaj Perandorisë Bizantine. Rreth vitit 1340 forcat e tij thyen një ushtri serbe në Malin e Pelisterit — një fitore që i njihet nga kronikat e kohës dhe që tregon se, edhe në kulmin e Perandorisë Serbe të Stefan Dushanit, zotërit arbërorë nuk u shtypën kurrë tërësisht. Kur Dushani vdiq më 1355 dhe perandoria e tij u shpërbë, Andrea II shfrytëzoi zbrazëtinë: rimori Shqipërinë juglindore dhe mori edhe Kosturin (Kastorian). Zotërimet e derës shtriheshin mes lumenjve Devoll e Vjosë, me Beratin si kryeqendër — kështjella që do të mbetej e lidhur me emrin e Muzakajve deri në fund.

Indi i martesave: Balshajt, Topiajt, Arianitët

Fuqia e një dere mesjetare matej po aq me krushqitë sa me kështjellat, dhe këtu Muzakajt qëndrojnë në qendër të rrjetit. Më 1372 e bija e Andrea II, Komnena (Komita) Muzaka, u martua me Balsha II, zotin e Zetës; si prikë ajo solli Vlorën, Beratin e Kaninën, që formuan Principatën e Vlorës dhe lidhën drejtpërdrejt derën jugore të Beratit me derën veriore të Shkodrës. Kur Balsha II ra në betejë më 1385, ishte pikërisht Komnena — e veja Muzaka — që mbajti për vite Principatën e Vlorës kundër trysnisë osmane: gruaja që trashëgoi e mbrojti shtetin e burrit të vrarë.

Përmes lidhjeve të tilla, Muzakajt gërshetoheshin me Topiajt, me Shpatajt e Epirit, me Zenebishtët e jugut dhe me Arianitët — të gjitha derë të një bote të vetme arbërore, ku emri i një princeshe mund të zhvendoste kufij dhe të bashkonte principata. Kjo nuk ishte një grumbull klanesh të veçuar; ishte një rrjet i lidhur ngushtë martesash, aleancash e rivalitetesh — po aq realë sa kufijtë e sotëm, edhe pse harta e sotme nuk i tregon.

Osmani, Skënderbeu dhe mërgimi

Depërtimi osman e gjeti derën të hapur. Beteja e Savrës më 1385, ku ra dhëndri i tyre Balsha II, hapi një nga portat e para të pushtimit në brendësi. Berati dhe zotërimet e Muzakajve kaluan gradualisht nën kontroll osman deri rreth vitit 1417. Rrugët e derës u ndanë, siç ndodhi me shumë familje fisnike shqiptare: disa pjesëtarë u konvertuan në islam dhe hynë në administratën osmane, të tjerë u ngritën krah Skënderbeut në kryengritjen e madhe.

Kur qëndresa e Kastriotit u shua pas vitit 1468 dhe kështjellat arbërore ranë njëra pas tjetrës, ata Muzaka që nuk pranuan osmanin morën udhën e mërgimit — bregun tjetër të Adriatikut, mbretërinë e Napolit, ku shumë fisnikë shqiptarë gjetën strehë e feude në trojet arbëreshe të Puljes e Kalabrisë. Kështu u shua dera si pushtet — jo e mundur në një betejë të vetme, por e tretur mes konvertimit, rënies së kështjellave dhe mërgimit.

Gjon Muzaka dhe «Memorie» (1510)

Në mërgim lindi vepra që e bëri derën të pavdekshme. Gjon (Zuan) Muzaka, pasardhës i shpërngulur në Mbretërinë e Napolit, shkroi rreth vitit 1510 një kronikë të shkurtër për historinë e familjes së vet: «Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi» (Kujtim i shkurtër mbi pasardhësit e shtëpisë sonë Muzaka). Në mbishkrimin e saj, ai e quan të atin «Zot i Epirit dhe i Myzeqesë». Vepra u botua për herë të parë vetëm më 1873, nga historiani Karl Hopf, në përmbledhjen Chroniques gréco-romaines.

Rëndësia e saj tejkalon derën Muzaka. Studiuesit e vlerësojnë Memorie-n si një nga tekstet më të vjetra thelbësore të shkruara nga një shqiptar — një dokument ku një zot arbëror, i dëbuar nga toka e vet, ruajti me emra, tituj e martesa gjeografinë e një bote që osmani po e fshinte. Gjon Muzaka vdiq në Itali dhe u varros, sipas një dokumenti të birit të tij Kostandinit të vitit 1535, në kishën e madhe të Frankavilës në trevën e Otrantos. Emri i derës mbeti gjallë në dy vende: në toponimin Myzeqe, që fusha e mban ende, dhe në faqet e një dorëshkrimi që rrjeti e shkroi për veten para se të shpërndahej.

Pse janë pjesë e muzeut

Muzakajt janë kujtesa se fisnikëria shqiptare mesjetare nuk ishte periferi pasive e perandorive: ishte një rrjet zotërish që mbanin titujt më të lartë të kohës, thyenin ushtri, lëvronin diplomaci mes Napolit e Bizantit dhe lidheshin me martesa nga Shkodra te Berati. Dera e tyre e vendos Myzeqenë jo si një emër i thjeshtë gjeografik, po si gjurmë e një shteti të harruar. Dhe në Memorie-n e Gjon Muzakës, muzeu ynë ka diçka të rrallë: një zë të parë, arbëror, që flet për rrjetin jo nga jashtë e me dyshim, po nga brenda e me krenari — një derë që, edhe në mërgim, refuzoi ta linte veten të harrohej.