Demonstratat e 1968-ës: dita kur Kosova kërkoi Republikën dhe fitoi Universitetin

Më 27 nëntor 1968, një ditë para Ditës së Flamurit, rrugët e Prishtinës, Besianës, Ferizajt dhe Gjilanit u mbushën me studentë e të rinj që thërrisnin "Duam Republikë!", "Duam Kushtetutë!", "Duam Universitet!". Ishin demonstratat e para masive shqiptare në Jugosllavinë e pasluftës — të organizuara nga një komitet studentësh, të paguara me gjak, dhe të suksesshme në një mënyrë që rrallë u pranua: brenda pak vitesh Kosova mori universitetin, amendamentet kushtetuese dhe rrugën drejt statusit të 1974-ës.

Çfarë dokumentohet

• 27 nëntor 1968: demonstratat shpërthejnë në Prishtinë (nga ora 15:40 deri në orët e vona), Besianë, Ferizaj dhe Gjilan;
• Organizimi: "Komiteti i Demonstratave", grup politik prej nëntë studentësh të Prishtinës me Osman Dumoshin në krye — mes tyre Selatin Novosella, Adil e Ilaz Pireva, Xheladin Rekaliu, Afrim Loxha, Skënder Muçolli, Skënder Kastrati, Hasan Dërmaku;
• Kërkesat: Republikë për Kosovën, kushtetutë, universitet shqip, vetëvendosje — të shprehura krah fotografive të Titos dhe flamurit jugosllav: kërkohej barazia BRENDA sistemit, jo dalja prej tij;
• Represioni la një të vrarë — të riun Murat Mehmeti — dhe shumë të lënduar e të arrestuar;
• Pasojat brenda pak vitesh: Universiteti i Prishtinës (1969-70), institutet e akademia, amendamentet kushtetuese që hapën rrugën e statusit të 1974-ës.

Pse pikërisht 1968-a

Dy vjet më parë kishte rënë Rankoviqi, dhe me të ishte zbutur aparati policor që e kishte mbajtur Kosovën nën mbikëqyrje për dy dekada. Në atë hapësirë të re — dhe në vitin kur revolta rinore po përshkonte Evropën nga Parisi në Beograd — brezi i parë i shkolluar pas lufte doli të kërkonte atë që sistemi ua kishte premtuar në letër: barazinë e kombeve. Flamuri shqiptar që u valëvit atë ditë u legalizua vetëm pak muaj më vonë, me kushte, si "flamur i kombësisë".

Trashëgimia

Demonstratat e 1968-ës janë ura mes dy epokave: pas represionit të viteve '50 ato ishin prova e parë se kërkesa publike mund të fitonte diçka, dhe para 1981-shit ato ishin shkolla e parë e organizimit studentor. Shumë nga kërkesat u plotësuan — universiteti, amendamentet, autonomia e zgjeruar — por kërkesa qendrore, Republika, mbeti e paplotësuar edhe pas 1974-ës. Brezi që doli më 1981 në rrugë ishte, në një kuptim të saktë, brezi i parë i diplomuar i universitetit që e fitoi 1968-a.