Demonstratat e 1968-ës

Më 27 nëntor 1968, një ditë para Festës së Flamurit, rrugët e Prishtinës, Besianës, Ferizajt dhe Gjilanit u mbushën me studentë e të rinj që thërrisnin «Duam Republikë!». Ishin kulmi i valës së parë të demonstratave shqiptare në Jugosllavinë e pasluftës, që kishte nisur në tetor në Prizren e Pejë dhe do të shtrihej deri në Tetovë e Ulqin — të organizuara nga studentët, të paguara me një jetë, dhe të suksesshme në një mënyrë që rrallë u pranua hapur: brenda dy vjetësh Kosova kishte amendamentet kushtetuese, flamurin dhe Universitetin e Prishtinës.

Përmbajtja8 pjesë

1. Pse pikërisht 1968-a
2. Vala e tetorit
3. Komiteti i nëntë studentëve
4. Dita
5. Çfarë kërkonin vërtet
6. Çmimi
7. Çfarë u fitua
8. Trashëgimia

Pse ka rëndësi

• Me demonstratat e tetorit–dhjetorit 1968 shqiptarët e Jugosllavisë e kërkuan për herë të parë pas Luftës së Dytë Botërore, hapur dhe në rrugë, Kosovën Republikë, kushtetutën, universitetin dhe vetëvendosjen.
• Ishin prova e parë se kërkesa publike shqiptare mund të fitonte diçka: amendamentet e dhjetorit 1968, flamuri i lejuar nga viti 1969 dhe Universiteti i Prishtinës, i themeluar me ligj më 18 nëntor 1969, erdhën brenda një viti.
• Universiteti që fituan formoi brezin që do të dilte në rrugë më 1981; pas heqjes së autonomisë më 1989, arsimi shqip vazhdoi në një sistem paralel, kryesisht në shtëpi private.

Pse pikërisht 1968-a

Dy vjet më parë kishte rënë Rankoviqi. Plenumi i Brionit kishte zbutur aparatin policor që e kishte mbajtur Kosovën nën mbikëqyrje — nën të cilin, sipas Noel Malcolmit, ishin hapur dosje për më shumë se 120.000 njerëz — dhe në hapësirën e re kishin nisur të hapeshin shkolla e institucione. Në mars 1967 Titoja erdhi në Kosovë për herë të parë pas gjashtëmbëdhjetë vjetësh dhe pranoi publikisht diskriminimin e shqiptarëve në punësim. Në prill 1968 komunisti i lartë Mehmet Hoxha pyeti hapur pse 370.000 malazezë kishin republikën e tyre, ndërsa 1,2 milionë shqiptarë nuk kishin as autonomi të plotë. Po atë muaj, më 22–23 prill, Konsulta Gjuhësore e Prishtinës pranoi gjuhën letrare të njësuar me Tiranën. Kërkesa për republikë ishte bërë e folur; mbetej të dilte në rrugë.

Njëkohësisht, 1968-a ishte viti kur revolta rinore përshkonte Evropën, nga Parisi te Beogradi. Brezi i parë i shkolluar shqiptar i pasluftës — që aksionin e armëve e kishte përjetuar vetëm si fëmijë — doli të kërkonte atë që sistemi ua kishte premtuar në letër: barazinë e kombeve. Njeriu që e kishte formuluar më herët atë kërkesë si program, Adem Demaçi, ndodhej në burg që nga arrestimi i vitit 1964, bashkë me shumë anëtarë të lëvizjes së tij.

Vala e tetorit

Demonstrata e parë u mbajt në Prizren më 6 tetor 1968, e organizuar nga një grup studentësh të Shkollës së Lartë Pedagogjike me Meriman Brahën në krye. Demonstruesit u mblodhën pranë monumentit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe te Shatërvani nxorën kërkesën për Kosovën Republikë. Pas dy ditësh, më 8 tetor, demonstroi Theranda; më 19 tetor Peja, me bërthamë Shkollën Normale «Ali Kelmendi». Pastaj organizatorët pritën qëllimisht një datë: 27 nëntorin, prag i 28 Nëntorit, kur demonstratat do të mbaheshin njëherësh në disa qytete.

Komiteti i nëntë studentëve

Nismën në Prishtinë e mori një grup prej nëntë studentësh, i njohur si Komiteti i Demonstratave, me Osman Dumoshin në krye. Mes anëtarëve ishin Selatin Novosella, Adil dhe Ilaz Pireva, Xheladin Rekaliu, Afrim Loxha, Skënder Muçolli, Skënder Kastrati dhe Hasan Dërmaku. Organizimi ishte i fshehtë dhe pa mbështetje institucionale — një komitet studentësh që vendosi datën, shkroi parullat dhe mori përsipër pasojat. Në emër të tij Dumoshi paraqiti një listë prej shtatë pikash: realizimin e plotë të të drejtave kombëtare, të njëjtat të drejta që gëzonin popujt e tjerë, përmirësimin e kushteve ekonomike e shoqërore, zbatimin e plotë të vendimeve të Plenumit të Katërt e largimin e të komprometuarve nga udhëheqja dhe nga organet e punëve të brendshme, përmirësimin e strukturës së të punësuarve në vendet udhëheqëse, kushte më të mira për studentët dhe kontroll shoqëror mbi pasurinë e fituar me spekulime.

Dita

Ditën e 27 nëntorit dolën Gjilani, Besiana, Ferizaji dhe Mitrovica. Në Gjilan demonstruesit u nisën nga oborri i Shkollës Normale dhe i Gjimnazit, me portretet e Marksit, Engelsit e Titos dhe me flamurin kombëtar shqiptar krah atij jugosllav; në Mitrovicë policia e pengoi demonstratën, në Ferizaj përdori forcën për ta mbajtur larg qendrës. Demonstrata e Prishtinës nisi pasdite dhe zgjati deri në orët e mbrëmjes. Noel Malcolm numëron disa qindra demonstrues; burimet shqiptare e mbajnë si demonstratën më të fuqishme që Kosova kishte parë që nga Lufta e Dytë Botërore. Parullat kërkonin «Duam Republikë», «Duam Kushtetutë!», «Duam Universitet!», «Duam vetëvendosje deri në shkëputje» dhe «Poshtë politika kolonialiste ndaj Kosovës»; të tjera ishin më të ashpra: «Duam bashkimin e të gjitha viseve shqiptare me Kosovën» dhe «Për të drejtat tona edhe gjak do të derdhim!». Në Prishtinë u dëgjuan, sipas Malcolmit, edhe thirrje për Shqipërinë dhe për Enver Hoxhën. Të nesërmen rrugët e Prishtinës gdhinë me kordone policie e ushtrie, dhe demonstrata nuk vazhdoi.

Çfarë kërkonin vërtet

Portreti i Titos dhe flamuri shqiptar në të njëjtin varg nuk ishin kontradiktë; ishin strategji. Kërkesa kryesore nuk ishte dalja nga Jugosllavia, por barazia brenda saj: statusi i republikës në vend të krahinës, me të drejtat që ai status bartte. Kështu e lexon historiografia shqiptare kthesën e 1968-ës — kërkesa për republikë të barabartë në federatë zëvendësonte atë për bashkimin me Shqipërinë me mjete revolucionare. Por parullat për vetëvendosje deri në shkëputje e për bashkimin e viseve shqiptare tregojnë se në rrugë ecnin dy rryma, njëra e ngjeshur te tjetra. Kërkesa «Duam Republikë» ishte, në gjuhën e sistemit, kërkesë për të qenë komb i njohur e jo pakicë — dhe numrat e Mehmet Hoxhës e bënin të vështirë për t'u kundërshtuar.

Çmimi

Represioni la një të vrarë — Murat Mehmetin, nxënës i Shkollës së Mesme Teknike në Prishtinë — si dhe shumë të lënduar e të arrestuar; një prej organizatorëve, Selatin Novosella, numëron mbi dhjetë të plagosur me armë zjarri dhe mbi 120 demonstrues të dënuar për kundërvajtje. Për numrin e të dënuarve me burg burimet ndryshojnë: 44 në muajin pas demonstratave sipas Malcolmit, mbi 70 sipas burimeve shqiptare. Organizatorët u arrestuan të nesërmen. Gjyqi i Qarkut në Prishtinë, që përfundoi më 7 prill 1969, dënoi Osman Dumoshin, Selatin Novosellën dhe Hasan Dërmakun me nga pesë vjet burg të rëndë; Skënder Kastratin dhe Xheladin Rekaliun me nga katër; Adil e Ilaz Pirevën, Afrim Loxhën dhe Skënder Muçollin me nga tre.

Vala nuk u ndal në kufirin e krahinës. Më 22–23 dhjetor 1968 demonstroi Tetova, ku studentë e mësues ngritën flamurin kombëtar në mes të sheshit dhe kërkuan lirimin e të burgosurve politikë; më vonë u ngrit edhe Ulqini. Gjykata e Qarkut në Shkup dha më 25 qershor 1969 dënimet për organizatorët e Tetovës, nga shtatë vjet burg të rëndë për Mehmet Riza Murtezanin «Gega» deri në një vit. Ajo është arsyeja pse demonstratat kujtohen edhe si kosto: fitorja institucionale erdhi, por jo për ata që e pagunë.

Çfarë u fitua

Përgjigjja zyrtare qe më pajtuese se në çdo kohë tjetër të dy dekadave të mëparshme. Në mes të dhjetorit 1968 u shpallën amendamentet kushtetuese: Amendamenti VII e hoqi emrin «Kosovë-Metohi» dhe la thjesht «Kosovë», ndërsa Amendamenti XVIII i përkufizoi krahinat si bashkësi shoqërore-politike, me të njëjtin term që përdorej për republikat. Në Kongresin e Nëntë të Lidhjes Komuniste të Jugosllavisë, më 1969, Titoja mori qëndrim pozitiv ndaj tri nga shtatë kërkesat e Prishtinës — ndryshimet kushtetuese, zhvillimin e krahinës dhe flamurin, i cili, tha ai, duhej të ishte «në pajtim me sovranitetin shtetëror dhe integritetin e Jugosllavisë». Nga viti 1969 shqiptarët e Kosovës mund ta valëvitnin flamurin shqiptar si emblemën e tyre kombëtare.

Universiteti erdhi i fundit dhe mbeti më gjatë. Kuvendi i Krahinës Socialiste të Kosovës miratoi ligjin për themelimin e Universitetit të Prishtinës më 18 nëntor 1969; kuvendi themelues u mbajt më 13 shkurt 1970, dhe mbledhja solemne e 15 shkurtit u shpall Dita e Universitetit. Ai lindi nga degët që deri atëherë vareshin nga Universiteti i Beogradit, me katër fakultete — Filozofikun, Juridiko-Ekonomikun, Teknikun dhe të Mjekësisë — dhe me mësim në shqip e serbokroatisht. Më 1970 nënshkroi marrëveshje me Universitetin e Tiranës: brenda pesë vjetësh erdhën nga Tirana më shumë se 200 pedagogë, me tekste të shtypura në Shqipëri. Brenda një dekade numri zyrtar i studentëve ishte 47.000 — shifër e fryrë, siç u pranua më vonë, por edhe numri i vërtetë, rreth 30.000, ishte i paparë — dhe pjesa e shqiptarëve mes studentëve të Kosovës u rrit nga 38 për qind më 1968 në 72 për qind më 1978. Rruga çoi te Kushtetuta e 1974-ës, që i dha krahinës një status shumë afër atij të republikave. Kërkesa e parë e rrugës, Republika, mbeti e paplotësuar.

Trashëgimia

1968-a është ura mes dy epokave: pas represionit të viteve '50 ishte dëshmia e parë se diçka mund të fitohej, dhe para 1981-shit ishte shkolla e parë e organizimit studentor. Lidhja mes tyre është e drejtpërdrejtë dhe ironike: demonstratat e 1981-shit nisën më 11 mars në mensën e po atij universiteti që demonstratat e 1968-ës e kishin fituar, dhe brenda pak javësh parullat e tyre thërrisnin emrin e Adem Demaçit. Pas heqjes së autonomisë në mars 1989, shqiptarët e mbajtën arsimin në gjuhën e tyre në një sistem paralel, kryesisht në shtëpi private. Kosova mori institucionet që kërkoi, dhe me to mori edhe njerëzit që do t'i kërkonin më shumë.