Pavarësia e Kosovës: lindja e Republikës më 17 shkurt 2008

Ora 15:49, 17 shkurt 2008. Kuvendi i Kosovës, seancë e jashtëzakonshme. Kryeministri Hashim Thaçi ngritet dhe lexon Deklaratën e Pavarësisë. Ishte kulmi i një procesi 27-vjeçar — nga demonstratat e 1981-shit, nëpër rezistencën paqësore të Rugovës, masakrat e 1998-1999-ës, dhe nëntë vitet e protektoratit të OKB-së. Dy vjet më vonë, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë do ta vërtetonte: ligji ndërkombëtar nuk kishte asnjë ndalim për deklarata pavarësie. Kosova u bë shteti i 50-të sovran i Europës.

Pse ka rëndësi

• Më 17 shkurt 2008, në orën 15:49, Kuvendi i Kosovës dëgjoi kryeministrin Hashim Thaçi të lexonte Deklaratën e Pavarësisë — kulmi i një procesi 27-vjeçar që nisi me demonstratat e 1981-shit.
• Nëntë vjet më parë, Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit (10 qershor 1999) e kishte vendosur Kosovën nën administratën e UNMIK-ut, që ndërtoi kuvendin, qeverinë, gjykatat dhe policinë.
• Negociatat e Ahtisaarit — 17 raunde në Vjenë gjatë vitit 2006 — nuk prodhuan kompromis, por plani i tij i marsit 2007 propozoi pavarësi të mbikëqyrur; më 2010 Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë vërtetoi se ligji ndërkombëtar nuk kishte asnjë ndalim për deklarata pavarësie.

Pavarësia e Kosovës nuk ishte event i izoluar — ishte rezultat i një procesi 27-vjeçar që filloi me demonstratat studentore të Marsit 1981, kaloi nëpër vitet e errëta të Millosheviçit (1989-1999), u sanksionua me luftën e 1998-1999 dhe ndërhyrjen e NATO-s, dhe u institucionalizua nën administratën e UNMIK-ut (1999-2008). Më 17 shkurt 2008, procesi mori formën e tij përfundimtare: shtet të pavarur, sovran, të njohur ndërkombëtarisht.

Kriza nisi si çështje kushtetuese, jo si luftë

Pavarësia lexohet zakonisht përmes luftës së 1999-ës dhe rënies së regjimit të Slobodan Millosheviçit. Ai lexim e nis historinë në mes. Në thelbin e vet fillestar çështja e Kosovës ishte një krizë kushtetuese, dhe ajo krizë u hap dy dekada para se të shkrepej pushka e parë.

Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i kishte njohur Kosovës një profil pothuajse republikan: Kuvendin e vet, Qeverinë, Gjykatën Kushtetuese, Bankën, dhe — mbi të gjitha — përfaqësim të drejtpërdrejtë e të drejtë vetoje në nivel federal. Kur studentët protestuan më 1981 me kërkesën «Kosova Republikë», ata nuk kërkonin shkëputje me armë; kërkonin hapin e fundit brenda së njëjtës kornizë federale. Përgjigjja qe gjendja e jashtëzakonshme, arrestimet masive dhe dëbimi i intelektualëve.

Më 1989 Millosheviçi e detyroi Kuvendin e Kosovës ta zhbënte vetë atë autonomi, nën kërcënim ushtarak. Me këtë akt Beogradi shkeli edhe ekuilibrin e Aktit Final të Helsinkit të vitit 1975, i cili e mbronte paprekshmërinë e kufijve vetëm të lidhur ngushtë me respektimin e të drejtave civile dhe të lirive të popujve. Serbia zgjodhi ta mbronte gjeografinë duke shkatërruar marrëdhënien me popullsinë — një ekuacion që dështoi. Gjithçka që vijon, nga rezistenca paqësore te UNMIK-u dhe te 17 shkurti, është pasojë e asaj zgjedhjeje.

Periudha UNMIK (1999-2008) — nga lufta te shteti

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e miratuar më 10 qershor 1999, vendosi Kosovën nën administratën e UNMIK (United Nations Interim Administration Mission in Kosovo) pas tërheqjes së forcave serbe dhe mbarimit të fushatës ajrore të NATO-s. UNMIK ndërtoi institucionet e Kosovës gradualisht: kuvendin, qeverinë, gjykatat, policinë. Pjesët e UÇK-së u transformuan në Trupat e Mbrojtjes së Kosovës (TMK) me misione civile emergjente.

Gjatë këtyre 9 vjetëve, Kosova bëri hapa të rëndësishëm: zgjedhjet e para parlamentare 2001, krijimi i Kushtetutës së përkohshme, zhvillimi i ekonomisë (valuta euro pa pasur Bankë Qendrore të plotë), rritja e Prishtinës si kryeqytet politik. Por pavarësia formale mungonte — Kosova ishte de jure pjesë e Serbisë, de facto nën protektorat ndërkombëtar.

Procesi Ahtisaari — negociatat e statusit (2006-2007)

Në vitin 2006, Martti Ahtisaari — ish-presidenti i Finlandës, i emëruar i dërguar special i OKB-së — drejtoi negociatat për statusin e përhershëm të Kosovës. Sipas analizës së European Council on Foreign Relations (ECFR), u mbajtën 17 raunde negociuese ndërmjet delegacioneve kosovare dhe serbe në Vjenë gjatë atij viti — pa arritur asnjë kompromis. Ahtisaari vetë konkludoi se "asnjë sasi negociatash nuk do të prodhonte një zgjidhje të pranueshme reciprokisht" për statusin final.

Propozimi i tij — Plani Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës, i dorëzuar mars 2007 — përmbante 15 nene kryesore dhe 12 anekse. Ai siguronte pavarësinë e mbikëqyrur, me garanci të forta për pakicat: decentralizim i gjerë për komunitetet serbe, mbrojtje e Kishës Ortodokse Serbe dhe e mbi 40 vendeve të saj fetare, dhe prani e vazhdueshme ndërkombëtare. Plani ishte, në thelb, koordinim kolektiv perëndimor — siç e vë në dukje Koha.net, BE-ja drejtoi të gjithë procesin, nga ekipi i Ahtisaarit deri te udhëzimet e Grupit të Kontaktit.

Serbia refuzoi. Rusia, në mbështetje të plotë të Beogradit, bllokoi miratimin e planit në Këshillin e Sigurimit të OKB-së. Kosova dhe aleatët kryesorë perëndimorë — SHBA, Britania, Franca, Gjermania — vendosën të ecin pa autorizim formal të OKB-së.

17 shkurt 2008 — Deklaratë e Pavarësisë

Ora 15:49 — jo 15:30 siç raportohet ndonjëherë. Sipas raportimit kronikë të Koha.net, Kryeministri Hashim Thaçi lexoi vetë Deklaratën e Pavarësisë — jo kryetari i parlamentit, jo presidenti. Të 109 deputetët e pranishëm — të gjithë shqiptarë, pasi deputetët serbë bojkotuan seancën — miratuan deklaratën me aklamacion.

Teksti zyrtar, i publikuar nga Zyra e Kryeministrit të Kosovës, pohon:

"Ne, krerët demokratikisht të zgjedhur të popullit tonë, shpallim Kosovën një shtet të pavarur dhe sovran... Republika e Kosovës do të jetë shtet demokratik, laik dhe multi-etnik, i udhëhequr nga parimet e demokracisë dhe që respekton plotësisht karakterin multi-etnik të këtij vendi. Ne pranojmë plotësisht detyrimet e Planit Ahtisaari dhe mirëpresim kornizën që ai propozon."

Atë mbrëmje, rrugët e Prishtinës dhe qyteteve të tjera shqiptare u mbushën me qytetarë. Flamuri i ri i Kosovës — me hartën e vendit dhe 6 yjet për gjashtë popullsitë — u shpalos kudo. Skulptura "Newborn" (7 metra e gjatë, shkronja të mëdha) u bë simbol i menjëhershëm i pavarësisë.

Njohja ndërkombëtare — 114+ shtete

Ndër të parat shtete që njohën pavarësinë ishin, befasisht, Kosta Rika dhe Afganistani — të ndjekur brenda 24 orëve nga SHBA-ja, Britania, Franca, Gjermania, Turqia dhe Shqipëria. Raportimi i Koha.net dokumenton lëvizjen e shpejtë të njohjeve perëndimore në orët e para. Sot, mbi 114 shtete e njohin zyrtarisht Kosovën.

Kundërshtarët kryesorë mbetën Serbia (deklaroi deklaratën "ilegjitime"), Rusia dhe Kina. Brenda BE-së, pesë shtete ende nuk e njohin — Greqia, Qipro, Sllovakia, Rumania, Spanja — duke bllokuar integrimin e plotë europian. Serbia pretendoi se dhjetëra vende kanë tërhequr njohjen; Kosova e konteston këtë shifër.

Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë — 2010

Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë (ICJ) dha Këshillimin e saj Juridik — të kërkuar nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së me nismën e Serbisë. Vendimi ishte i qartë: me votë 10 kundër 4, gjykata konkludoi se deklarata e pavarësisë nuk kishte shkelur ligjin ndërkombëtar.

Arsyetimi i shumicës, siç rezulton nga dokumenti zyrtar i ICJ-së, u ndërtua në dy shtylla: së pari, "ligji ndërkombëtar nuk përmban asnjë ndalim për deklaratat e pavarësisë" — parimi i integritetit territorial vlen për marrëdhëniet ndërmjet shteteve, jo për proceset e brendshme; së dyti, Rezoluta 1244 kishte vendosur një regjim të përkohshëm administrativ — jo zgjidhjen finale të statusit — ndaj nuk ndalonte deklaratën. Gjykata vuri gjithashtu në dukje se autorët e deklaratës kishin vepruar si "përfaqësues të popullit të Kosovës jashtë kornizës së administratës së ndërmjetme", jo si institucione të PSIG-ës.

Katër gjyqtarë dissidentë, mes tyre Gjyqtari Koroma, argumentuan se deklarata shkel Rezolutën 1244 dhe parimin e integritetit territorial. Por pozicioni i shumicës mbeti i pathyeshëm: ligji ndërkombëtar i zakonshëm nuk ndalon vetë-vendosjen kur bashkësia ndërkombëtare ka qenë pjesë e procesit.

Evolucioni i shtetit (2008 - sot)

Kushtetuta e Kosovës hyri në fuqi më 15 qershor 2008 — njëra nga más demokratike në Ballkan. Që atëherë, Republika e Kosovës mbajti zgjedhje të rregullta, ngriti Forcën e Sigurisë së Kosovës (FSK) si ushtri moderne (2018), u bë anëtare e FMN-së, Bankës Botërore, FIFA-s dhe UEFA-s, nënshkroi Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit me BE-në (2015), dhe hoqi regjimin e vizave me BE-në (2024) — arritje e madhe diplomatike.

Sfidat mbeten: dialogu me Serbinë; marrëdhëniet me komunitetin serb të veriut (Mitrovicë); zhvillimi ekonomik; emigracioni i të rinjve. Por Kosova, si shtet, funksionon. Ka institucione, ligj, ekonomi, shoqëri civile aktive.

Çfarë do të thotë 17 shkurti 2008 për kombin

Për kombin shqiptar në tërësi, 17 shkurti 2008 ishte data e dytë më e rëndësishme e historisë moderne, pas 28 nëntorit 1912. Pavarësia e Kosovës përmbush dy aspirata të brezave:

1. E drejta e vetëvendosjes: 94% e popullsisë kosovare janë shqiptarë; ata kërkuan dhe arritën të drejtën bazë të çdo populli — vetë-qeverisjen.
2. Mbyllja e një faze historike: nga 1912 (kur Kosova u la jashtë Shqipërisë) deri në 2008 (kur u bë shtet i vet), Kosova kishte qenë plagë e hapur e kombit shqiptar. Pavarësia mbylli plagën — por jo ndarjen. Kosova dhe Shqipëria mbeten dy shtete shqiptare, të pavarur, sovranë, të lirë.

Sot, në çdo 17 shkurt, qytetet e Kosovës dhe shumica e qyteteve shqiptare festojnë — Tiranë, Shkup, Tetovë, Ulqin, Preshevë. Flamuri i Kosovës flakojnë bashkë me flamurin e Shqipërisë. Është Dita e dytë e Flamurit të kombit — ditë në të cilën çdo shqiptar që jeton sot ka privilegj të festojë atë që paraardhësit e tij luftuan për shekuj.

Burimet:

— Redaksia ZHURMA