Mitrovica

Mitrovica u rrit aty ku Sitnica derdhet në Ibër, nën rrënojat e kalasë së Zveçanit dhe pranë minierave të Trepçës, të hapura që në mesjetë. Është qyteti i punës dhe i nëntokës: rrethina e tij nxori Isa Boletinin, galeritë e tij nxorën minatorët që më 1989 hynë në grevë urie për autonominë e Kosovës. Që nga vera e 1999-s një lumë i vogël e ndan në dy qytete, dhe historia e asaj ndarjeje i përket qytetit po aq sa argjendi i tij.

Pse ka rëndësi

• Trepça, minierë që nga mesjeta, u kthye pas vitit 1927, me një kompani londineze, në kombinat të madh plumbi e zinku; në vitet jugosllave deri në 20.000 vende pune vareshin prej saj.
• Rajoni i Mitrovicës qe një nga vatrat e lëvizjes kombëtare shqiptare: Isa Boletini lindi më 1864 në fshatin Boletin pranë qytetit, dhe më 20 shkurt 1989 mbi 1.200 minatorë të Trepçës nisën grevën e urisë nën tokë kundër zhbërjes së autonomisë.
• Pas dëbimit të pranverës 1999 qyteti u nda përgjatë Ibrit dhe sot ka dy komuna; sipas regjistrimit të ASK-së më 2024, Mitrovica (e Jugut) ka 64.742 banorë, prej tyre 62.693 shqiptarë.

Kalaja e Zveçanit dhe argjendi i Trepçës

Mitrovica rri në skajin verior të fushës së Kosovës, në tokën e Dardanisë së lashtë, aty ku lugina e Sitnicës zgjerohet drejt Kosovës qendrore dhe Ibri kthehet në veri — porta natyrore e vendit drejt veriut. Mbi një shkëmb të lartë në veri të qendrës së sotme ruhen rrënojat e kalasë së Zveçanit, që në kohën bizantine ruante minierat e luginës dhe, krah Lipjanit, ishte një nga dy qytetet-garnizon me të cilat Bizanti mbante fushën e Kosovës. Në fund të shekullit XII kalaja dhe rajoni minerar hynë në shtetin mesjetar serb. Pasuria e vërtetë ishte nën tokë. Trepça punonte që nga mesjeta, dhe tregtarët e Raguzës (Dubrovnikut) merrnin me qira doganat e saj: një dokument i fundvitit 1411 përmend një raguzan që mbante njëkohësisht doganën e Trepçës dhe atë të Prishtinës. Në qershor 1455 fushata e Mehmetit II nënshtroi Novobërdën, Trepçën dhe minierat përreth, dhe Trepça u fut, bashkë me Prishtinën e Novobërdën, në sanxhakun e Vushtrrisë. Nën osmanët Mitrovica mbeti qytet garnizoni mbi një rrugë të rëndësishme të tregtisë së argjendit.

Qyteti i hekurudhës

Mitrovica e sotme është qytet i ri. Kur hekurudha osmane Selanik–Shkup–Mitrovicë u hap për qarkullim në fund të vitit 1874, kasabaja mbi Ibër u bë nyje tregtie, garnizon i madh dhe porta veriore e Kosovës. Sami Frashëri, në fjalorin e tij të historisë e të gjeografisë «Kamus al-a'lam» (1889–1898), e shënonte si qendër kaze në sanxhakun e Prishtinës, 38 kilometra në veriperëndim të Prishtinës, me tri xhami, shkolla ruzhdie e iptidaie dhe rreth 5.000 banorë; kazaja kishte 170 fshatra shqiptarësh e të krishterësh, dhe aty, shkruante ai, ndalej hekurudha nga Selaniku. Françeskani kroat i Bosnjës Lovro Mihaçeviq, që e vizitoi më 1907, gjeti rreth 450 shtëpi dhe një lagje të tërë të ngritur nga myslimanë të ardhur nga Bosnja; qyteti, shkroi ai, ishte ngritur e kishte marrë rëndësi vetëm pasi u përfundua hekurudha. Më 1909 udhëtari francez Gabriel Louis-Jaray e gjeti Ibrin të kapërcyer nga një urë e vetme druri, të keqe, dhe qytetin plot me interesa të huaja: Rusia dhe Austro-Hungaria mbanin aty konsujt e tyre, në një qytet që komandonte kalimin nga sanxhaku i Pazarit të Ri drejt fushës së Kosovës.

Boletini dhe kryengritjet (1881–1912)

Nga kodrat mbi Ibër doli figura që e lidhi më fort Mitrovicën me historinë kombëtare. Isa Boletini lindi më 1864 në Boletin, fshat pranë qytetit; pas ngritjes së Lidhjes së Prizrenit luftoi i ri në Slivovë, më 22 prill 1881, kundër forcave osmane, dhe më 1902 u bë kreu i rojës shqiptare të sulltan Abdylhamitit II në Stamboll. Më 1908 u dha xhonturqve mbështetjen e parë, por kur Xhavid Pasha erdhi në nëntor të atij viti me 7.000 ushtarë për të nënshtruar Kosovën, Boletini dhe një grusht shokësh i rezistuan, dhe turqit ia dogjën shtëpinë për hakmarrje. Në pranverën e 1910-s ai i mbajti forcat osmane dy ditë në Carralevë.

Kur Hasan Prishtina përgatiti kryengritjen e 1912-s, llogariste që ajo të ndizej më me vendosmëri se kudo tjetër në Mitrovicë, nën udhëheqjen e Boletinit. Në gusht të atij viti britaniku Aubrey Herbert shënoi në kujtimet e tij të udhëtimit se shqiptarët sapo kishin përzënë nga Mitrovica gjashtë deri në dymbëdhjetë zyrtarë turq. Boletini mbështeti me çetat e tij qeverinë e përkohshme që shpalli pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor 1912, dhe në mars 1913 e shoqëroi Ismail Qemalin në Londër; mes nënshkruesve të Aktit të Pavarësisë gjendet edhe emri i Rexhep bej Mitrovicës. Vetë qyteti, që për periudha të ndryshme kishte qenë pjesë e vilajetit të Kosovës ose e sanxhakut të Pazarit të Ri, ra në duart e Serbisë në Luftën e Parë Ballkanike. Boletini, i internuar më vonë në Podgoricë, u vra atje më 1916.

Trepça e kompanisë londineze (1927–1980)

Shekulli XX e bëri Mitrovicën qytet të një ndërmarrjeje. Më 1927 shoqëria britanike Selection Trust themeloi në Londër Trepca Mines Limited; prodhimi i rregullt në minierën e Stantërgut nisi më 1930, dhe shkritorja e plumbit në Zveçan u vu në punë më 1940. Në Luftën e Dytë Botërore Mitrovica, ndryshe nga Kosova qendrore që administrohej nga Italia, mbeti nën kontrollin ushtarak gjerman. Bashkësia e vogël hebraike e qytetit, 113 vetë, u godit herët: në gusht 1941 gjermanët arrestuan të gjithë burrat hebrenj të Mitrovicës, në shkurt 1942 edhe gratë e fëmijët, dhe vetëm 25 nga të 113-të mbijetuan, duke ikur në zonën italiane.

Pas luftës Mitrovica u shpall qytet më 1947 dhe shtatë vjet më vonë u bë qendra e njërit prej pesë rajoneve të Kosovës. Në vitet jugosllave qyteti dhe kombinati ishin sinonime: deri në 20.000 vende pune vareshin nga Trepça. Me minierën erdhi edhe shkolla. Shkolla e Lartë Teknike u hap më 1961, në vitin akademik 1970/71 nisën këtu degët e xehetarisë, të teknologjisë dhe të metalurgjisë, dhe më 22 korrik 1974 Kuvendi i Kosovës themeloi me ligj Fakultetin e Xehetarisë dhe të Metalurgjisë në Mitrovicë.

Minatorët e Trepçës (1988–1989)

Kur Beogradi nisi ta zhbënte autonominë e Kosovës, minatorët e Trepçës dolën në rrugë. Më 17 nëntor 1988 ata ecën rreth pesëdhjetë kilometra nga Mitrovica në Prishtinë për t'iu bashkuar demonstratës kundër ndryshimeve kushtetuese. Më 20 shkurt 1989 mbi 1.200 minatorë nisën grevën e urisë nën tokë: kërkonin që të mos prekej autonomia, që të ndalej pensionimi i detyruar i profesorëve shqiptarë të universitetit dhe që të jepnin dorëheqje tre krerë komunistë besnikë të Sllobodan Millosheviqit. Natën e 27 shkurtit, kur mbërritën dorëheqjet e vulosura, minatorët dolën në sipërfaqe të bindur se kishin fituar; të nesërmen mësuan se dorëheqjet ishin anuluar. Brenda një muaji kuvendi i Kosovës, nën trysninë e Beogradit, pranoi ndryshimet që e zhbënë autonominë. Greva e shkurtit 1989, siç e kujtojnë pjesëmarrësit e saj, qe hyrja në qëndresën e viteve që erdhën, ndërsa largimi i punëtorëve shqiptarë nga Trepça më 1990, në valën e pushimeve masive nga ndërmarrjet shtetërore, e thelloi rrënimin e një kombinati që nuk investonte më që nga fillimi i viteve 1980.

1999: qyteti i zbrazur

Sipas OSBE-së, para luftës komuna e Mitrovicës kishte rreth 116.500 banorë, 81 për qind shqiptarë, ndërsa qyteti rreth 68.000, 71 për qind shqiptarë. Në ditët e para të fushatës ajrore të NATO-s u vranë kryetari i LDK-së në Mitrovicë, Latif Berisha, dhe sindikalisti Agim Hajrizi, sipas OSBE-së bashkë me disa nga familjarët e tij; Human Rights Watch i quan rrethanat të paqarta. Dëbimet nisën më 22 mars 1999 dhe zgjatën deri në mes të majit, me tri valë të mëdha — 24–29 mars, ditët e para të prillit dhe 14–15 prilli, kur kolona prej dhjetëra mijëra vetash u nisën në këmbë drejt Shqipërisë, ndërsa të tjerë u urdhëruan të shkonin në Mal të Zi. Më 19 prill 1999 forcat serbe rrëmbyen njëzet e tre shqiptarë, veprimtarë, profesionistë e figura publike kryesisht nga Mitrovica dhe Skënderaji, që u zhdukën në zonën e Zubin Potokut; ata njihen sot si Grupi i Intelektualëve të Mitrovicës. Për njëzet e shtatë vjet fati i tyre mbeti i panjohur; në verën e vitit 2026, në Kalludër e Jabukë, u zbuluan tri varre masive me mbetjet e të paktën 23 njerëzve, dhe në shtator 2026 analizat e ADN-së konfirmuan se tre viktima i përkisnin grupit.

Ura e Ibrit: qyteti i ndarë

Kur shqiptarët u kthyen në qershor 1999, shumica e atyre që kishin jetuar në veri të lumit nuk mundën të ktheheshin: serbët e qytetit u organizuan për ta penguar hyrjen e tyre në veri, dhe trupat franceze të KFOR-it i mbyllën urat. Sipas Human Rights Watch, rreth 8.000 shqiptarë u zhvendosën nga ana veriore e Ibrit, mbi 2.000 serbë nga ana jugore, dhe 8.000 deri në 10.000 romë u dëbuan nga jugu i qytetit. Kjo e fundit është pjesë e historisë që Mitrovica shqiptare duhet ta mbajë mend me ndershmëri: International Crisis Group shënon se shqiptarët e rrafshuan mahallën ku kishin jetuar rreth 6.000 romë, krahas zjarreve e plaçkitjeve ndaj shtëpive të pakta serbe në jug. Në veri, burrat serbë formuan grupin paramilitar të «Rojeve të Urës». Në shkurt 2000, pas sulmit me raketë më 2 shkurt ndaj një autobusi të UNHCR-së, që sipas burimeve vrau dy deri në tre serbë, dhuna në Mitrovicën e Veriut la tetë të vrarë jo-serbë dhe detyroi mbi 1.700 shqiptarë, sllavë myslimanë e turq të iknin në jug. Ibri, që më 1909 kapërcehej nga një urë e vetme druri, u bë vija më e ngarkuar e Kosovës, dhe Ura e Ibrit simboli i saj. Në gusht 2026 KFOR-i nisi tërheqjen graduale të pranisë së tij të përhershme mbi urën kryesore, e cila kalohej nga këmbësorët, por mbetej e mbyllur për automjetet.

Mitrovica sot

Sot qyteti ka dy komuna. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna e Mitrovicës (e Jugut) ka 64.742 banorë, prej të cilëve 62.693 shqiptarë, krah ashkalinjve, romëve, boshnjakëve e turqve. Në Mitrovicën e Veriut regjistrimi arriti të numëronte drejtpërdrejt vetëm 2.326 banorë; me vlerësimin që ASK-ja bëri për katër komunat veriore, popullsia e saj del 7.920, prej tyre 5.594 serbë, 1.489 shqiptarë dhe 360 boshnjakë. Në tetor 2016 Kuvendi i Kosovës miratoi Ligjin për Trepçën, që e bën qeverinë pronare të 80 për qind të aksioneve të kombinatit. Qeveria themeloi më 6 mars 2013 Universitetin Publik të Mitrovicës, Kuvendi e ratifikoi vendimin më 31 maj 2013, dhe universiteti mban emrin e Isa Boletinit. Mitrovica mbetet ajo që ka qenë që nga hekurudha e shekullit XIX: porta veriore e Kosovës — sot një portë me dy kanate që ende nuk hapen njëkohësisht.