Bajram Kelmendi: avokati që paditi Millosheviçin në Hagë para se ta vrisnin

Bajram Kelmendi (Pejë, 1937 – afër Prishtinës, mars 1999) ishte avokat dhe një nga themeluesit e Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Prishtinë — juristi shqiptar që i ktheu mohimit gjuhën e së drejtës. Në një kohë kur populli i tij ishte nxjerrë jashtë shkollës, universitetit e administratës së vet, ai zgjodhi armën më të pambrojtur të mundshme: kodin ligjor. Më 3 maj 1998, si qytetar privat, paditi kryetarin e shtetit jugosllav, Slobodan Millosheviçin, në Tribunalin e Hagës për krimet në Kosovë — një njeri kundër një regjimi, në sallën ku regjimi nuk mund t'i shmangej fjalës së shkruar. Regjimi iu përgjigj jashtë sallës: natën kur nisi fushata ajrore e NATO-s, policia serbe e mori nga shtëpia bashkë me dy djemtë e tij, Kastriotin dhe Kushtrimin, dhe të tre u gjetën të pushkatuar. Padia mbeti; drejtësia për vrasjen e tyre nuk erdhi kurrë. Kelmendi është vija ku besa e maleve merr trajtën e së drejtës moderne — dhe ku mohimi, i pafuqishëm përballë ligjit, përgjigjet me plumb.

Nga Peja te salla e gjyqit

Kelmendi lindi më 1937 në Pejë, në perëndim të Kosovës, në një familje që mbante emrin e krahinës malësore të Kelmendit në veri të Shqipërisë — një mbiemër që vetë ishte hartë e pandërprerjes shqiptare mbi kufi. Ai u rrit brenda një shteti që nuk e njihte kombin e tij si subjekt. Sipas të dhënave biografike, tashmë në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare, rreth vitit 1955, u burgos për një vit sepse kishte kritikuar shpërnguljen e detyruar të shqiptarëve drejt Turqisë — politika jugosllave e «marrëveshjes zotërore» me Ankaranë, që në vitet '50, nën Aleksandër Rankoviçin, zbrazte fshatra të tëra shqiptare në emër të një regjistrimi «turk». Ndëshkimi i parë i jetës së tij erdhi, pra, sepse kishte thënë me zë se një popull po zhdukej me dokument. Prej atij mësimi ai zgjodhi të drejtën: u bë avokat, dhe e ktheu profesionin në vend qëndrese.

Avokati i të pambrojturve

Për dekada, Kelmendi qe mbrojtësi që dilte atje ku të tjerët heshtnin. Mbrojti të burgosur politikë shqiptarë në gjyqet e organizuara nga pushteti dhe përfaqësoi një gazetë shqipe të ndaluar nga autoritetet serbe, në kohën kur fjala e shtypur në gjuhën e vet ishte bërë vepër penale. Në sistemin jugosllav, ku ligji ishte shpesh vetëm dekor i vendimit politik, të qenët avokat mbrojtjeje i një shqiptari të akuzuar ishte një akt guximi më vete: humbja dihej që në fillim, por vetë prania e mbrojtësit e detyronte shtetin ta luante mohimin në një sallë me rregulla, ta shkruante atë, ta linte gjurmë. Kelmendi e kuptonte se dokumenti mbetet kur dhuna harrohet — dhe ndërtoi një karrierë mbi bindjen se e drejta, edhe kur humbet, dëshmon.

Këshilli dhe «Alternativa» paqësore

Kur në fund të viteve '80 Millosheviçi ia hoqi Kosovës autonominë kushtetuese dhe shqiptarët mbetën jashtë institucioneve të veta, përgjigjja e tyre nuk qe kryengritja e menjëhershme por vetëorganizimi paqësor — ajo që u quajt «Alternativa». Në dhjetor 1989 u themelua Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut, dhe Kelmendi qe ndër figurat e tij themeluese: një rrjet vullnetarësh që mblidhte, verifikonte e dokumentonte çdo arrestim, rrahje e vdekje, dhe ia dërgonte botës me emër, datë e dëshmi. Ishte e njëjta rrjetë civile që mbante gjallë një popull pa shtet — universiteti paralel, shkolla shqipe nëpër shtëpi, tatimi vullnetar, Këshilli që numëronte të keqtrajtuarit. Kelmendi punonte krah dokumentuesish si Zekeria Cana dhe nën të njëjtën doktrinë rezistence paqësore që Ibrahim Rugova dhe Fehmi Agani e kishin bërë strategji kombëtare. Të drejtat e njeriut nuk qenë për ta term i importuar; qenë forma moderne e besës — fjala e dhënë se askush nuk do të harrohej.

Padia në Hagë

Më 3 maj 1998, Kelmendi ndërmori aktin që do ta bënte simbol: paraqiti kallëzim penal në Tribunalin Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë në Hagë kundër Slobodan Millosheviçit, për krimet që po kryheshin në Kosovë. Ishte një avokat i vetëm, nga një popull të cilit shteti ia mohonte edhe emrin, që ngrinte gishtin drejt kreut të atij shteti para një gjykate ndërkombëtare — vite para se vetë Tribunali ta akuzonte zyrtarisht Millosheviçin. Kuptimi ishte i qartë dhe i rrezikshëm: aty ku dhuna mbizotëronte në terren, e drejta mund ta emërtonte fajtorin dhe ta fiksonte në procesverbal. Për një regjim që e mbante pushtetin mbi mohimin — se s'kishte represion, se s'kishte popull të veçantë për të shtypur — një padi me emër e datë ishte kërcënim që plumbi nuk e shlyen dot. Kallëzimi mbeti në dosje; njeriu që e firmosi nuk do të jetonte një vit tjetër.

Natën e 24 marsit 1999

Natën e 24 marsit 1999, orët e para të fushatës ajrore të NATO-s, pesë policë të uniformuar hynë me dhunë në shtëpinë e Kelmendëve në rrugën Vellusha, në qendër të Prishtinës. Sipas raportit të Human Rights Watch, familja u detyrua të shtrihej përtokë, Bajrami u godit, dhe rreth orës 1:30 pas mesnate ai u mor bashkë me dy djemtë — Kushtrimin, tetëmbëdhjetë vjeç, dhe Kastriotin, tridhjetë e një vjeç — me makinën e vetë Kastriotit. Kur gruaja e tij, Nekibja, pyeti policët se ku po i çonin, iu përgjigjën t'ia kërkonte NATO-s. Më 26 mars, trupat e të treve u gjetën në një pikë karburanti buzë rrugës Prishtinë–Fushë Kosovë; të tre ishin pushkatuar. Ekzekutimi i një avokati të njohur për të drejtat e njeriut, bashkë me bijtë e tij, në orët e para të luftës, tronditi shtresën profesionale të Prishtinës dhe shtyu shumë intelektualë shqiptarë të largoheshin menjëherë — pikërisht efekti terrorizues që dukej se e synonte akti. Vdekja e Kelmendit u bë ndër rastet emblematike të fushatës serbe kundër elitës civile shqiptare, të përmendura më vonë edhe në materialet e Tribunalit të Hagës.

Drejtësia që s'erdhi

Deri sot askush nuk është dënuar për vrasjen e Bajram Kelmendit dhe të dy djemve të tij. Gruaja e tij, Nekibe Kelmendi (1944–2011), vetë juriste, u zgjodh deputete e Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe shërbeu si ministre e Drejtësisë e Kosovës në vitet 2008–2010 — njeriu që humbi burrin e bijtë nga mungesa e ligjit, u vu të ndërtonte ligjin e një shteti të ri. Vajza e tij vazhdon, vit pas viti, të kërkojë llogari për një krim që mbetet i pandëshkuar. Historia e Kelmendit e mban të plotë vijën e mohimit dhe të përgjigjes: i njëjti pushtet që në vitet '50 e burgosi një djalosh sepse kundërshtoi shpërnguljen, që ndaloi gazetën shqipe, që ia hoqi Kosovës autonominë, e mbylli rrethin duke vrarë avokatin që guxoi ta padiste në gjykatë. Por padia e tij mbijetoi njeriun, dhe shteti i sotëm i Kosovës — me kushtetutë, gjykata e ministri drejtësie — është dëshmia se arma që ai zgjodhi ishte më e fortë se ajo që e vrau. Besa e dhënë atë dhjetor të vitit 1989, se askush nuk do të harrohej, e mban ende emrin e tij.