Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990

Më 2 korrik 1990, Prishtina ndodhej nën shtetrrethim. Ndërtesa e Kuvendit të Kosovës — institucioni përmes të cilit Kosova kishte ushtruar autonominë e saj kushtetuese — ishte e mbyllur fizikisht për delegatët. Megjithatë, 114 delegatë të Kuvendit të atëhershëm nuk u larguan. Ata u mblodhën para ndërtesës dhe mbajtën seancën në platonë, me mbështetjen e qytetarëve rreth tyre. Nuk kishte sallë solemne, nuk kishte tryezë protokolli — kishte vullnetin e manifestuar publikisht dhe aktin që do të mbetej si themel.

Rruga drejt atij momenti ishte e gjatë dhe e ngarkuar. Më 23 mars 1989, Serbia kishte suprimuar autonominë e Kosovës, dhe situata ishte përkeqësuar ndjeshëm: delegatët shqiptarë të Kuvendit përballeshin me presione të mëdha për të miratuar ligje që e fusnin Kosovën nën kontrollin e plotë të Beogradit. Kuvendi, si institucion, po shndërrohej gradualisht në mjet të qeverisjes serbe — përveç nëse deputetët shqiptarë do të gjenin mënyrën për të vepruar sipas mandatit të tyre të vërtetë. Më 2 korrik 1990 ata e gjetën, duke zgjedhur hapësirën publike si skenën e vetme të mbetur.

Deklarata e 2 korrikut 1990 përmbante pesë pika. Pika e parë vendoste themelin juridik: "Me këtë deklaratë shprehet dhe shpallet qëndrimi burimor kushtetues i popullsisë së Kosovës dhe i këtij Kuvendi si akt i vetëvendosjes politike në kuadër të Jugosllavisë." Formulimi ishte i kalibruar me kujdes — ky nuk ishte nismë individësh, por qëndrim burimor kushtetues, i rrjedhur nga vullneti i popullit dhe i Kuvendit si organ i tij legjitim.

Pika e dytë e shpallte Kosovën njësi të barabartë në Jugosllavi, duke e lënë konfirmimin e aktit për Kushtetutën e Jugosllavisë. Pika e tretë e konfirmonte Kosovën si bashkësi politiko-kushtetuese të qytetarëve dhe nacionaliteteve të barabarta — dispozitë me peshë të veçantë, sepse e vendoste barazinë si parim organizues, jo si privilegj të dhuruar. Deklarata mbyllej me formulimin "…vetëm si Kosovë" — tri fjalë që refuzonin çdo emërtim tjetër dhe çdo kufizim tjetër të identitetit juridik.

Kryesia dhe pasojat

Seancën historike e drejtoi Ilaz Ramajli, kryetar i Kuvendit të Kosovës në legjislaturën e vitit 1990. Pas aktit filluan përndjekjet, arrestimet dhe shpërnguljet e delegatëve: ata që kishin shpallur vetëvendosjen politike u gjetën shpejt përballë aparatit shtetëror serb, dhe shumë prej tyre u detyruan të shpërngulen. Dhjetëvjetëshi i nëntëdhjetave ishte, ndër të tjera, edhe historia e atyre njerëzve — të shpërndarë, por me dokumentin e tyre të vendosur.

Vetëm dy muaj më vonë u miratua Kushtetuta e Kaçanikut — një tjetër hap drejt krijimit të një strukture juridike të Kosovës. Bashkë, të dyja këto akte formuan arkitekturën juridike dhe politike të rrugës drejt shtetësisë. Akti i 2 korrikut vlerësohet si themeli juridik e politik i kësaj rruge — momenti kur Kuvendi i Kosovës i dha vetes autoritet kushtetues pa pritur leje nga autoriteti që e kishte bllokuar.

Po atë ditë, më 2 korrik 1990, në Tiranë mijëra shqiptarë po hynin në ambasadat perëndimore — eksodi i ambasadave. Dy botë shqiptare, pa asnjë koordinim mes tyre, lëvizën të njëjtën ditë drejt të njëjtit horizont. Njëra shpallte vetëvendosjen nëpërmjet gjuhës juridike; tjetra thyente murin e izolimit nëpërmjet pranisë trupore. Asnjëra nuk e dinte çfarë po ndodhte tek tjetra — dy lëvizje të pavarura, po atë ditë, po ai horizont. Nuk ekziston asnjë dokument që i lidh; koha i lidh.

Në 36-vjetorin, në vitin 2026, Kuvendi i Republikës së Kosovës priti delegatët e vitit 1990 për t'i nderuar — kuvendi i lirë nderoi kuvendin e bllokuar. Një parlament i kyçur jashtë ndërtesës së vet shkroi vullnetin e popullit të tij në shkallët përpara saj. Deklarata nuk thirri revolucion dhe nuk kërkoi luftë. Ajo thjesht i vendosi gjërat sipas emrit të tyre: Kosova ekzistonte si bashkësi politiko-kushtetuese, me qytetarë dhe popuj të barabartë — "…vetëm si Kosovë".