Lipjani

Lipjani është qyteti në mes të Fushës së Kosovës, mbi Sitnicë, në kryqëzimin e rrugëve dhe të hekurudhës që lidh Mitrovicën me Shkupin. Rreth dhjetë kilometra më në verilindje shtrihej Ulpiana, qyteti romak i Dardanisë me të cilin emri i Lipjanit është lidhur prej kohësh; brenda komunës ndodhet Janjeva, qyteti i minierave mesjetare dhe vendlindja e Shtjefën Gjeçovit. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna ka 55.044 banorë.

Pse ka rëndësi

• Pranë Lipjanit shtrihej Ulpiana, municipium romak që perandori Justinian e rindërtoi në shekullin VI dhe e quajti Justiniana Secunda; vetë emri Lipjan, Lypenion në formën e vjetër, është ndër emrat latinë të vendeve që mbijetuan nga antikiteti.
• Janjeva, sot pjesë e komunës, ishte në mesjetë një nga tri qendrat kryesore minerare të Kosovës, me tregtarë raguzanë e famulli katolike, dhe më 12 korrik 1874 aty lindi Shtjefën Gjeçovi, mbledhësi i Kanunit.
• Në pranverën e vitit 1999 Lipjani u bë stacion i trenave të dëbimit drejt Maqedonisë, dhe në fshatrat e tij forcat serbe kryen vrasje masive, ndër to në Sllovi më 15–16 prill.

Nga Gadimja te Ulpiana

Fusha e Lipjanit është banuar që në parahistori. Mbi një kodër në lindje të Gadimes së Epërme, në skajin perëndimor të maleve me xehe të Zhegovcit, gërmimet e viteve 1973–1974 zbuluan një vendbanim të fortifikuar të eneolitit, të rindërtuar disa herë dhe të përdorur sërish në epokën e vonë të hekurit, kur aty arrinte edhe qeramikë e importuar greke e periudhës helenistike.

Qyteti i madh i krahinës, megjithatë, nuk ishte Lipjani. Në tokën e sotme të Graçanicës, rreth dhjetë kilometra në jug të Prishtinës, romakët ngritën mbi një vendbanim të madh të epokës së bronzit Ulpianën, ka të ngjarë në kohën e perandorit Trajan. Nga mesi i shekullit II ajo ishte municipium, siç dëshmojnë mbishkrimet me emrin zyrtar municipium Ulpiana; territori i saj përfshinte luginën pjellore të Llapit dhe Drenicën, dhe pozita mbi rrugën nga Danubi te Via Egnatia, pranë minierave, e bëri qendër të rëndësishme, ku në shekullin III rezidonte edhe një prokurator. Enciklopedia e Princetonit për vendet klasike shënon se qyteti ka të ngjarë të jetë rrënuar nga ushtria gote e Teodorikut më 479 dhe se ishte gërmadhë kur e rindërtoi Justiniani. Historiani bizantin Prokopi shkruan se perandori gjeti mes dardanëve një qytet të lashtë të quajtur Ulpiana, me mure aq të dëmtuara sa i rrëzoi pjesën më të madhe, e zbukuroi me punime të shumta dhe e riemërtoi Justiniana Secunda.

Për shumë kohë Ulpiana u kërkua te vetë Lipjani. Udhëtari françeskan Lovro Mihačević, kur kaloi andej më 1907, shkruante se aty kishte qenë në kohët romake qyteti i madh dardan i Ulpianës, dhe komuna e Lipjanit e paraqet ende emrin e qytetit si vazhdim të formave të lashta Lypenion e Lypiana. Gërmimet e nisura në vitet 1950 e vendosën vetë Ulpianën te Graçanica; emri, megjithatë, mbijetoi. Noel Malcolm, duke përmbledhur argumentin e një studiuesi më të hershëm, e rendit Lypenionin, Lipjanin, mes emrave latinë të vendeve që, nga Nishi deri në Shkup, mbijetuan mjaft gjatë sa t'u përshtateshin gjuhës së sllavëve, shenjë se popullsia latinofone e këtij brezi nuk u shua menjëherë.

Peshkopata, minierat dhe Janjeva

Në mesjetën e hershme Lipjani ishte qendër kishtare. Sipas Malcolm-it, në fund të mbretërimit të car Samuelit kryepeshkopata e Ohrit përfshinte peshkopata në Shkup, në Lipjan e në Prizren, dhe nën themelet e kishës së vjetër të qytetit, shënon komuna, janë gjetur themelet e një bazilike bizantine. Rëndësia e tij u zbeh kur u ngritën minierat. Me ndihmën e minatorëve gjermanë që serbët i quanin sasë dhe të kapitalit raguzan, prodhimi i argjendit, i arit e i plumbit lulëzoi nga fundi i shekullit XIII në tri qendrat e mëdha minerare të Kosovës: Trepçë, Janjevë e Novobërdë. Komuna e shënon përmendjen e parë të Janjevës më 1303; Malcolm shkruan se referencat e para për kisha katolike të caktuara në Kosovë, në Prizren, Trepçë, Janjevë e Novobërdë, vijnë nga mesi i shekullit XIV, kisha që i mbanin bashkësitë e privilegjuara të të huajve. Sipas Mihačević-it, më 1346 peshkopi i Kotorrit kërkonte ta përfshinte Janjevën në dioqezën e vet, dhe më 1433 aty përmenden tregtarë nga Raguza.

Nën osmanët: Janjeva katolike dhe fusha e betejave

Nën osmanët Janjeva mbeti qytet tregtarësh: sipas Malcolm-it, tregtarët raguzanë që banonin aty sillnin pëlhura, sheqer, erëza e pasqyra. Në vitet 1570 qyteti kishte një mëhallë të quajtur Arbanas, ku rreth gjysma e kryefamiljarëve kishin emra sllavë ose të përzier sllavo-shqiptarë. Disa historianë shqiptarë kanë parë aty shqiptarë të regjistruar me emra sllavë; Malcolm e shpjegon më thjesht, si një pakicë të vogël shqiptare që po asimilohej gradualisht në shumicën serbishtfolëse. Në shkollën katolike të Janjevës, lista e nxënësve e vitit 1670 ka njëzet e një emra sllavë dhe katër shqiptarë. Kur më 1680, sipas Mihačević-it, osmanët i dëbuan katolikët nga Prizreni, kryepeshkopi katolik e zhvendosi selinë në Janjevë dhe ajo qëndroi aty deri më 1821.

Lipjani, në fushë të hapur, ishte vendi ku kalonin ushtritë. Në vjeshtën e vitit 1689 gjenerali austriak Piccolomini, pasi i vuri flakën Shkupit, u kthye në Kosovë dhe në qytezën e vogël të Lipjanit e ndau ushtrinë në tri pjesë për të ruajtur hyrjet në Kosovë. Një raport osman i vitit 1738 i quante Janjevën, Novobërdën, Prishtinën e Vushtrrinë të shkatërruara, me banorë të ikur a të vrarë. Më 16 korrik 1831, në skajin jugor të Fushës së Kosovës te Lipjani, ushtria boshnjake e Husein kapedanit, aleatit të Mustafa Pashë Bushatit, u ndesh me trupat e vezirit të madh: në çastin vendimtar shqiptarët e rekrutuar në Prizren e braktisën vezirin dhe kaluan nga Huseini, dhe ushtria osmane u shpartallua. Malcolm shkruan se kjo përleshje meriton të njihet si beteja e tretë e Kosovës, ndonëse fitorja nuk u shfrytëzua.

Sipas komunës, deri në ndërtimin e hekurudhës më 1873–1874 Lipjani ishte një fshat i zakonshëm, i njohur si kryqëzim rrugësh; me hekurudhën mori stacionin, rreth të cilit u ngritën punishtet e para tregtare, depot e drithit e dyqanet e zejtarëve, dhe deri në fund të shekullit XIX pjesa e re mori pamjen e një qytezeje. Në Janjevë, më 12 korrik 1874, lindi Shtjefën Gjeçovi, sipas Robert Elsie-t, ndonëse disa burime japin 3 tetorin 1873. Autoritetet kishtare të Shkupit e dërguan që i vogël në seminarin françeskan të Troshanit; prej aty nisi rruga e folkloristit të parë shqiptar që, sipas Elsie-t, e mblodhi letërsinë gojore në mënyrë shkencore e sistematike, dhe e njeriut që e kodifikoi dhe e botoi Kanunin e Lekë Dukagjinit. Kur e vizitoi Janjevën më 1907, Mihačević numëroi aty 2.000 katolikë, që e quanin veten kroatë, dhe vetëm rreth 100 myslimanë; katolikët ishin kryesisht kujunxhinj, që punonin shandanë tunxhi, unaza e kryqe të vogla për tregjet e vendit.

1912 dhe mbretëria jugosllave

Në vjeshtën e 1912-s ushtria serbe e ndëshkoi qëndresën shqiptare duke rrënuar qytete të tëra. Gazetari austriak Leo Freundlich, duke përmbledhur raportet e korrespondentit të së përditshmes romake Il Messaggero, shkruante më 1913 se pas qëndresës shqiptare Ferizaji, Lipjani, Babushi e qytete të tjera u shkatërruan plotësisht dhe shumica e banorëve u therën. Konsulli austro-hungarez në Shkup, von Heimroth, i raportonte Vjenës në shkurt 1913 se shefi i stacionit të Mitrovicës, në udhëtim drejt Shkupit, kishte parë kufoma të shumta turqish e shqiptarësh përgjatë hekurudhës dhe në Lipjan. Edhe katolikët sllavë të Janjevës, sipas Freundlich-ut katërqind familje, u vunë nën trysni të fortë që të kalonin në ortodoksi.

Nën sundimin jugosllav, Lipjani u shpall qytezë më 1920, sipas komunës, ndërsa Kosova u fut në programin e reformës agrare e të kolonizimit. Në gjithë Kosovën, shkruan Malcolm, gjatë periudhës mes dy luftërave u morën nga pronarët e tyre gati 200.000 hektarë tokë bujqësore, gjysma e së cilës iu dha kolonëve, dhe erdhën pak më shumë se 13.000 familje kolonësh, rreth 70.000 vetë; në krahinën që shtrihet në veri e në jug të Prishtinës, një studiues serb i viteve 1930 numëroi 1.437 familje kolonësh të ardhura pas vitit 1912. Lufta e Dytë Botërore e ktheu barrën: në shkurt 1944 kryetari i qeverisë kuisling serbe, gjenerali Nediq, ankohej se 120 vagonë treni me gra e fëmijë kishin ikur nga Lipjani, në valën e dëbimeve të serbëve e malazezëve në dimrin 1943–1944.

1999: trenat e dëbimit

Para luftës komuna ishte e përzier: sipas OSBE-së, rreth 62.700 shqiptarë, 10.000 serbë dhe 5.800 pjesëtarë të bashkësive të tjera, ndërsa vetë qyteti i Lipjanit kishte rreth 7.000 banorë: rreth 3.400 serbë, 2.600 shqiptarë dhe 1.000 të tjerë. Human Rights Watch shënon se më 1998 Lipjani nuk qe qendër e veprimtarisë së UÇK-së. Gjithçka ndryshoi me nisjen e bombardimeve të NATO-s. Forcat serbe vendosën tanke në fabrikën e letrës e në shkollën e mesme të qytetit, shtëpitë shqiptare u plaçkitën e u dogjën, dhe më 6 prill nisi dëbimi i madh drejt Shqipërisë nëpër Shtime; një dëshmitar numëroi një kolonë prej rreth 670 traktorësh e mjetesh të tjera. Trenat që çonin të dëbuarit e Prishtinës drejt kufirit maqedonas ndaleshin në Lipjan, ku policë, paramilitarë e serbë vendas i kërcënonin e i zhvatnin udhëtarët; më 30 mars një tren qëndroi tetë orë e gjysmë rreth 30 metra larg asaj që mendohej se ishte depo municioni, dhe udhëtarët besonin se i mbanin aty si mburojë njerëzore.

Në mes të prillit erdhën vrasjet masive në tri fshatra: Sllovi, Ribar i Vogël dhe Hallaç i Vogël. Vetëm në Sllovi, më 15 e 16 prill, u vranë të paktën 35 veta sipas Human Rights Watch, të paktën 33 sipas OSBE-së. Në javën e fundit të prillit dhe në javën e parë të majit mijëra banorë të zonës u futën me forcë në trena dhe u dëbuan në Maqedoni, një hallkë e dëbimit masiv të atij viti. Më 6 maj Fehmi Agani, profesor dhe një nga drejtuesit kryesorë të Lidhjes Demokratike të Kosovës, u përpoq të largohej me familjen me tren; pasi treni u kthye nga kufiri, policia e ndaloi diku pranë Fushë Kosovës dhe i zbriti të gjithë udhëtarët. Trupi i Aganit u gjet të nesërmen pranë një rruge dheu afër Lipjanit, dhe rrethanat e vdekjes, shënon Human Rights Watch, mbetën të paqarta.

Lipjani sot

Pas luftës barra ndërroi krah. Human Rights Watch shënonte se serbët e komunës, të vlerësuar rreth 9.500, ishin mbledhur në Dobratin e në fshatra të tjera nën mbrojtjen e KFOR-it; në verën e vitit 1999 katërmbëdhjetë fermerë serbë u vranë në fshatin Graçkë, dhe në mars 2004 turmat shqiptare dogjën në Lipjan 28 shtëpi serbe dhe vranë një burrë serb. Edhe Janjeva u zbraz: sipas Malcolm-it, më shumë se gjysma e katolikëve të saj kishin ikur në Kroaci që në fund të vitit 1991, dhe pas luftës bashkësia kroate e mbetur u vu nën mbrojtjen e fortë të KFOR-it; kur roja e përhershme u hoq, në mars 2000, sulmet ndaj kroatëve e romëve të Janjevës u shtuan.

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencisë së Statistikave të Kosovës numëroi në komunën e Lipjanit 55.044 banorë: 51.861 shqiptarë, 1.891 ashkalinj, 569 serbë, 318 romë, 153 turq, 39 boshnjakë, 11 egjiptianë, 11 goranë dhe 180 të tjerë, ndërsa 11 veta nuk deshën të përgjigjen. Sipas besimit, 53.635 banorë u deklaruan myslimanë, 533 ortodoksë dhe 455 katolikë. Lipjani mbetet ajo që e bëri fusha: udhëkryq mes Prishtinës, Shkupit e Drenicës, ku ushtritë, tregtarët dhe trenat kanë kaluar gjithmonë nëpër të njëjtën rrafshinë.