Fehmi Agani: filozofi i Rambujesë që ndërtoi shtetin paralel të Kosovës

Fehmi Agani (Gjakovë, 23 janar 1932 – afër Lipjanit, 6 maj 1999) ishte sociolog, filozof e akademik dhe një nga themeluesit e shkencave shoqërore shqiptare në Kosovë — por për historinë ai mbeti para së gjithash mendja politike e Lidhjes Demokratike të Kosovës, arkitekti intelektual i «shtetit paralel» me të cilin një popull pa shtet e qeverisi veten për një dekadë. Ishte njeriu i arsyes në një kohë dhune: nënkryetar dhe strateg i Ibrahim Rugovës, kryenegociator i delegatëve shqiptarë deri në Konferencën e Rambujesë. Pikërisht sepse ishte zëri i bisedimit e jo i pushkës, regjimi serb e vrau më 6 maj 1999, ndërsa përpiqej t'i shpëtonte luftës me tren — dhe pastaj ia hodhi fajin viktimës. Vepra e tij, tetë vëllime mbi shoqërinë civile, kombin e vetëvendosjen, mbeti kushtetuta intelektuale e një lëvizjeje që zgjodhi arsyen kur gjithçka rreth saj thërriste për hakmarrje.

Nga Gjakova te katedra e sociologjisë

Agani lindi më 23 janar 1932 në Gjakovë, në atë Kosovë që sapo kishte kaluar nga një perandori te një mbretëri e re jugosllave pa e pyetur asnjëherë se çfarë donte vetë. Shkollimin e hershëm e mori mes Gjakovës dhe Prishtinës; studimet e larta, si i tërë brezi i tij, iu desh t'i kërkonte në kryeqytetin e tjetrit. Diplomën në filozofi e mori në Universitetin e Beogradit (1959), ndoqi magjistraturën në shkenca politike po atje — me një punim mbi pjesëmarrjen e punëtorëve në ndërmarrjet gjermane — dhe doktoratën në sociologji e mbrojti më vonë në Universitetin e Prishtinës (1973), me një disertacion mbi partitë dhe grupet politike në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ishte një sociolog shqiptar që u formua në institucionet e një shteti që nuk e pranonte kombin e tij si subjekt — dhe që tërë jetën do ta kthente këtë dije në mjet për ta bërë atë komb subjekt.

Themeluesi i shkencave shoqërore shqiptare në Kosovë

Para se të bëhej emër politik, Agani ishte ndërtues institucionesh. Punoi si gazetar dhe redaktor i politikës së jashtme te Rilindja, gazeta shqipe e Prishtinës, dhe u bë njëri nga zërat e parë të sociologjisë në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Prishtinës. Në vitin 1967 u caktua drejtor i Institutit Albanologjik të Prishtinës në çastin e rihapjes së tij pas mbylljes nga regjimi i Rankoviçit — pra e mori albanologjinë kosovare pikërisht atëherë kur ajo po ngrihej për së dyti nga hiri. Në Universitet themeloi departamentet e Sociologjisë dhe të Filozofisë dhe shërbeu si dekan i Fakultetit Filozofik (1978–1980). Ishte brezi që e ndërtoi shkencën shqiptare të Kosovës nga e para — atje ku shteti fqinj nuk kishte parashikuar asnjë katedër shqipe — dhe Agani ishte një nga themeluesit e saj.

Ndërtimi u ndërpre me dhunë. Në valën e represionit që pasoi demonstratat e vitit 1981, kur Kosova kërkonte statusin e republikës, regjimi e largoi Aganin nga mësimdhënia bashkë me qindra intelektualë të tjerë shqiptarë. Është e njëjta vijë mohimi që përshkon gjithë albanologjinë kosovare: dritarja e dijes hapet, pastaj mbyllet me forcë, sa herë populli guxon ta quajë veten të barabartë. Megjithatë, në vitin 1996 ai u zgjodh anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës — njohje e vonuar e një jete pune brenda dhe kundër të njëjtave institucione.

Arkitekti intelektual i shtetit paralel

Kur në fund të viteve '80 Millosheviçi ia hoqi Kosovës autonominë dhe shqiptarët mbetën jashtë shkollës, universitetit, spitalit e administratës së vet, përgjigjja nuk qe kryengritja e armatosur por vetëorganizimi paqësor. Në dhjetor 1989 Agani qe ndër themeluesit e Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe u bë nënkryetar i saj — dhe, sipas vlerësimit të gjerë, mendja politike dhe strategu kryesor i lëvizjes nën Ibrahim Rugovën. Ishte arkitekti intelektual i asaj që u quajt «shteti paralel»: një sistem i tërë shkollash, universiteti, tatimi vullnetar e institucionesh që funksiononin nën hijen e represionit, si mohim i qetë por i palëkundur i pretendimit se Kosova nuk ekzistonte. Sociologu që kishte studiuar shoqërinë civile e vuri teorinë në punë — ndërtoi një shoqëri që qeveriste veten pa shtet.

Ky vetëorganizim ishte binjaku civil i një rrjete më të gjerë intelektuale: i njëjti brez studiuesish që Anton Çetta e Mark Krasniqi e udhëhoqën në Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve, ku dija e kodit të vjetër u bë mjet njësimi kombëtar. Ndërsa Çetta pajtonte gjaqet mbi besën, Agani ndërtonte institucionet mbi arsyen — dy fytyra të së njëjtës gjë: një popull pa shtet që zgjodhi të qeverisej moralisht dhe qytetarisht pikërisht kur dhuna ishte më e lehtë.

Zëri i arsyes: Rambujeja

Kur represioni u kthye në luftë të hapur — pas Reçakut dhe fushatës serbe kundër fshatrave — Agani u gjend në ballë të përpjekjes për zgjidhje me fjalë. Ai kishte kryesuar delegacione shqiptare në bisedimet e para me Beogradin dhe u bë një nga negociatorët kryesorë të palës kosovare në Konferencën e Rambujesë (shkurt–mars 1999), aty ku Perëndimi u përpoq për herë të fundit të ndalte luftën me marrëveshje. Në tavolinën e Rambujesë ai përfaqësonte krahun që besonte se çështja e Kosovës mund të fitohej me të drejtën ndërkombëtare e jo vetëm me armë — një qëndrim që bashkëjetonte, jo pa tension, me ngritjen e njëkohshme të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Titulli me të cilin e mban mend historia — «filozofi i Rambujesë» — e ngërthen tërë tragjedinë: njeriu që u vra ishte pikërisht njeriu i bisedimit.

6 maji 1999: vrasja e panëdëshkuar

Kur nisën dëbimet masive të pranverës 1999, Agani u fsheh për rreth pesë javë në Prishtinë. Më në fund vendosi t'i shpëtonte luftës si mijëra të tjerë — me tren, drejt kufirit me Maqedoninë. Treni u kthye mbrapsht në kufi; ndërsa udhëtonte sërish drejt Prishtinës, policia serbe e nxori Aganin nga vagoni afër Fushë-Kosovës. Trupin e tij e gjetën ditë më vonë pranë Lipjanit. Mediat serbe ia veshën vrasjen Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës; familja, UÇK-ja dhe politikanët perëndimorë e atribuan atë te forcat e sigurisë jugosllave, që kishin çdo arsye ta heshtnin strategun e rezistencës paqësore. Human Rights Watch, në raportin e vet të vitit 2001, shënoi se rrethanat e sakta të vdekjes mbeteshin të paqarta. Deri sot askush nuk është dënuar për vrasjen e tij — një hakmarrje shtetërore kundër zërit të arsyes, e mbetur pa përgjigje para drejtësisë.

Trashëgimia

Vepra e Fehmi Aganit u botua e plotë pas vdekjes, në tetë vëllime: studime mbi rrymat e mendimit sociologjik, mbi shoqërinë civile, mbi demokracinë, kombin e vetëvendosjen, mbi partitë politike të Shqipërisë së viteve 1939–1945, dhe — me një titull që tingëllon si epitaf — Gjuha e dhunës dhe zëri i arsyes. Ai i takon asaj radhe intelektualësh kosovarë të shekullit XX — Selman Riza, Anton Çetta, Mark Krasniqi — që e mbajtën kombin me dije kur shteti mungonte, dhe që e paguan këtë me karrierën, lirinë ose jetën. Jeta e Aganit dëshmon ligjin që përsëritet në historinë shqiptare: kur shteti mungon, e mban kombin arsyeja e organizuar — institucioni, fjala, e drejta — dhe ata që e ndërtojnë atë arsye i vë në shënjestër pikërisht dhuna që s'e duron. Agani zgjodhi bisedimin deri në fund; regjimi që e vrau donte të provonte se bisedimi ishte i kotë. Tetë vëllimet e tij dhe shteti i sotëm i Kosovës thonë të kundërtën.