Shkupi

Shkupi shtrihet mbi të dy brigjet e Vardarit: qyteti që lindi si Scupi dardan, u bë Üskübi osman dhe sot është kryeqyteti i Maqedonisë së Veriut. Për shqiptarët ai ka qenë kryeqendra e vilajetit të Kosovës, selia e dy kryepeshkopëve që shkruan shqip, qyteti ku hynë kryengritësit e 1912-s dhe vendlindja e Nënë Terezës. Sot është qyteti me bashkësinë më të madhe shqiptare në vend — më shumë se një e pesta e banorëve të tij.

Pse ka rëndësi

• Scupi lindi si qendër fisnore ilire dhe në shekullin IV, nën perandorin Dioklecian, u bë kryeqendra e Dardanisë, krahinë e provincës romake të Mezisë së Epërme; historiani Noel Malcolm e rendit emrin shqip Shkup ndër ata që ndjekin zhvillimin e pandërprerë shqip nga forma latine.
• Në gusht 1912 kryengritësit shqiptarë të Hasan Prishtinës e të Isa Boletinit e morën pa gjak Shkupin, kryeqendrën e vilajetit të Kosovës, dhe më 18 gusht qeveria osmane pranoi pothuajse të gjitha katërmbëdhjetë kërkesat e tyre; dy muaj më vonë qyteti ra nën ushtrinë serbe.
• Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, Qyteti i Shkupit, njësia që bashkon dhjetë komunat e kryeqytetit, ka 526.502 banorë, nga të cilët 120.293 shqiptarë (22,85 për qind); në komunat Çair e Saraj shqiptarët janë shumicë.

Scupi: qyteti dardan mbi Vardar

Shkupi nisi si Scupi, një qendër fisnore ilire në brigjet e Vardarit, mes maleve. Ptolemeu e shënoi në veprën e tij si Skupi, dhe sipas disa burimeve këtu ishin vendosur fiset dardane. Nën sundimin romak qyteti mbante një legjion, dhe në shekullin IV, nën perandorin Dioklecian, u bë kryeqendra e Dardanisë, krahinë e provincës së Mezisë së Epërme. Më 518 një tërmet e shembi krejt. Qyteti u ringrit, ndërroi duar mes Bizantit e mbretërive sllave, por emri i lashtë mbeti.

Pikërisht emri është dëshmia më e heshtur e kësaj historie. Noel Malcolm, në kapitullin mbi origjinat te Kosovo: A Short History, shqyrton nëse emrat shqip të qyteteve të lashta erdhën drejtpërdrejt nga latinishtja apo kaluan përmes sllavishtes. Përgjigjja e tij është e kujdesshme: dëshmitë janë të përziera, por disa emra — Shkodra, Drishti, Lezha, Shkupi dhe ndoshta Shtipi — ndjekin modelin e zhvillimit të pandërprerë shqip nga forma latine. Kundërshtimi i zakonshëm, se latinishtja sc- duhej të jepte në shqip h- e jo shk-, sipas Malcolmit mbështetet në një gabim kronologjik. Nëse Malcolmi ka të drejtë, shqiptarët e kanë thirrur qytetin me emrin e vet që kur ai ende quhej Scupi.

Üskübi osman: xhamitë, hanet dhe ura e gurit

Osmanët e morën qytetin më 1392 — autorët perëndimorë e japin datën 6 janar — dhe e bënë një nga qendrat më të rëndësishme kufitare të Ballkanit, nga ku nisën fushatat drejt Serbisë e Bosnjës. Qyteti u rrit shpejt: rreth dymbëdhjetë mijë banorë më 1455, tridhjetë mijë më 1569. Në rrethinat e Shkupit, si dhe rreth Kërçovës, Gostivarit e Tetovës, shumica e katolikëve u bënë myslimanë. Historiani osman Kemalpashazade e quante qytetin Bursa e Rumelisë.

Nga ajo kohë mbetën gurët që i japin ende fytyrë qytetit të vjetër: Xhamia e Sultan Muratit, e ngritur më 1436, me kullën e sahatit të viteve 1566–1573; Xhamia e Isa Beut e shekullit XV; Xhamia e Mustafa Pashës, e vitit 1492; hanet e tregtarëve — Kurshumli Hani, Suli Hani dhe Kapan Hani — dhe ura e gurit mbi Vardar, që në regjistrat osmanë mban emrin e Sulltan Mehmetit II. Mbi të gjitha rri Kalaja, fortesë e kohës romake, e ngritur me gjasë në shekullin VI dhe e zgjeruar shumë herë nga osmanët; në mes të shekullit XVII Evlija Çelebiu i numëronte rreth shtatëdhjetë kulla. Udhëtari anglez Edward Brown, që kaloi këtu rreth vitit 1669, e gjeti Shkupin qytet të tregtisë së madhe, më të madhin e atyre anëve, me shtatëqind lëkurëpunues.

Kryepeshkopët e shqipes dhe zjarri i 1689-s

Shkupi ishte edhe seli kryepeshkopate katolike, dhe dy kryepeshkopët e saj të shekullit XVII shkruan shqip. Ndre Bogdani, kryepeshkop i Shkupit, la një gramatikë latinisht-shqip që sot ka humbur; më 1677 nipi i tij, Pjetër Bogdani, e pasoi në atë fron; tetë vjet më vonë, më 1685, botoi në Padovë Cuneus Prophetarum, veprën e parë të madhe në prozë shqipe. Kur ushtria austriake zbriti në Kosovë më 1689, Bogdani i dha asaj gjashtë mijë luftëtarë shqiptarë. Më 26 tetor 1689 gjenerali austriak Piccolomini i vuri zjarrin Shkupit, dhe burimet e shpjegojnë ndryshe: Britannica flet për një përpjekje për të shuar një epidemi kolere, ndërsa Malcolmi shkruan se Piccolomini, duke gjykuar se qyteti — më i madhi e më i pasuri i rajonit — nuk mund të mbrohej, e dogji të tërin dhe u kthye në Kosovë. Murtaja që goditi pastaj ushtrinë e mori edhe Bogdanin: ai vdiq në Prishtinë më 6 dhjetor 1689. Shkupi ra në rrënim dhe u ringjall vetëm në shekullin XIX, kur kaloi aty hekurudha Beograd–Selanik.

Kryeqendra e vilajetit dhe gushti i 1912-s

Më 1877 sanxhaku i Shkupit iu bashkua vilajetit të ri të Kosovës, dhe më 1888 kryeqendra e vilajetit u zhvendos në Shkup. Salnameja e vilajetit e vitit 1898 numëronte në Shkup tridhjetë e dy xhami, nëntëmbëdhjetë teqe, katër kisha, tetë medrese dhe 1.410 dyqane. Qyteti rrinte në kryqëzimin e udhëve për në Prishtinë, Selanik, Nish e Stamboll — dhe aty u vendos në fund edhe fati i vilajetit.

Lufta e armatosur e shqiptarëve kundër xhonturqve zgjati tre vjet, nga 1910 deri më 1912. Në verën e 1912-s Hasan Prishtina i formuloi kërkesat në katërmbëdhjetë pika, dhe kur Stambolli nuk u përgjigj menjëherë, kryengritësit dërguan forcat të merrnin Shkupin. Sipas Noel Malcolmit, qyteti u mor pa gjak: më 14 gusht 16.000 shqiptarë të armatosur ishin brenda e përreth tij, dhe Hasan Prishtina, Riza bej Kryeziu e krerët e tjerë iu bashkuan në dy ditët pasuese. Disiplina ishte e rreptë, aq sa zëvendëskonsulli britanik raportonte rend të mirë publik. Më 18 gusht qeveria osmane pranoi pothuajse të gjitha kërkesat.

Fitorja kishte edhe hijen e saj. Në kujtimet e botuara nga Robert Elsie, Prishtina rrëfen se në Shkup arriti vetëm një e pesta e forcës që ishte mbledhur në Prishtinë: nga frika se Isa Boletini dhe Riza beu do t'i çonin njerëzit në Selanik për të çliruar sulltan Abdylhamitin e burgosur, ai dhe të tijtë e kishin shpërndarë ushtrinë. Edhe Malcolmi shënon se tradicionalistët mes krerëve ishin për të vazhduar marshimin deri në Selanik. Sipas Prishtinës, çarja ishte aq e thellë, sa të deleguarit e Shqipërisë së Mesme, që erdhën në Shkup, u bindën se flamuri i pavarësisë nuk mund të ngrihej ende. Ishte një fitore e madhe e një lëvizjeje të përçarë — dhe të dyja këto të vërteta i takojnë Shkupit.

Tetori i 1912-s dhe trupat në Vardar

Fitorja nuk zgjati. Në tetor 1912 shtetet ballkanike i shpallën luftë Perandorisë dhe, pas betejës së Kumanovës, ushtria serbe hyri në Shkup pa hasur qëndresë. Kryepeshkopi katolik i Shkupit, shkodrani Lazër Mjeda, i raportonte Vatikanit në janar 1913 se për pesëmbëdhjetë ditë rresht, çdo natë, njëzet deri në tridhjetë shqiptarë hidheshin në Vardar; se pas kalasë ishin parë mbi njëqind trupa të hedhur në një hendek e tetëdhjetë të tjerë në një përrua në Kisella Voda; dhe se pesë fshatra pranë qytetit u dogjën. Konsulli austro-hungarez në Shkup, von Heimroth, e quante në shkurt 1913 shumë të mundshëm lajmin për trupat në Vardar: dy mësues austriakë kishin parë me sytë e tyre shumë kufoma myslimanësh që notonin në lumë. Më 28 nëntor 1912 në Vlorë u shpall pavarësia e një Shqipërie që qytetin nuk do ta përfshinte; një bir i tij, Ali Shefqet Shkupi, u emërua në fillim të 1913-s kryetar i parë i Shtatmadhorisë së Ushtrisë Shqiptare. Me traktatet e 1913-s Shkupi iu dha Serbisë dhe më 1918 Mbretërisë së re jugosllave.

Shkupi jugosllav: Xhemijeti, lufta dhe tërmeti

Në dhjetor 1919, në një konferencë në Shkup, u krijua partia ligjore që përfaqësonte myslimanët shqiptarë të Kosovës e të Maqedonisë: Xhemijeti, i njohur shqip edhe si Bashkimi. E drejtoi nga Shkupi Nexhip Draga e më pas Ferhat Draga; në janar 1925, dy javë para zgjedhjeve, Ferhat Draga u arrestua dhe u dënua me njëzet vjet burg, dhe partia u shemb. Në prill 1941 qytetin e pushtuan gjermanët dhe e garnizonuan trupat bullgare; ndërsa pjesa perëndimore e Maqedonisë jugosllave iu bashkua Shqipërisë nën kontrollin italian, Shkupi mbeti në zonën bullgare. Më 1945 u bë kryeqyteti i Republikës Popullore të Maqedonisë.

Më 1963 një tërmet i rëndë la në gërmadha rreth tetëdhjetë për qind të qytetit. Numri i të vdekurve nuk përputhet në burime: Britannica jep 1.070, Enciklopedia Islame e TDV-së mbi dy mijë; mbi 120.000 njerëz mbetën pa shtëpi, dhe ndihma erdhi nga shtatëdhjetë e tetë vende. Rindërtimi i dha qytetit një plan të ri, por shumë nga trashëgimia osmane humbi — jo vetëm nga tërmeti. Xhamia Burmali, pranë urës së gurit, ishte shembur qysh më 1925; Xhamia Jelenkapan, e dëmtuar nga tërmeti, u rrënua në mars 1975; dhe në restaurimin e vitit 2003 urës së gurit iu hoq mbishkrimi osman.

Nënë Tereza, vajza e Shkupit

Më 26 gusht 1910, në Üskübin osman, në një familje me prejardhje shqiptare, lindi Anjezë Gonxhe Bojaxhiu; u pagëzua të nesërmen. I ati ishte tregtar ushqimesh. Në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare, më 1928, ajo la shtëpinë e prindërve në Shkup për t'u bashkuar me Motrat e Loretos në Irlandë dhe prej andej u nis për në Indi. Bota e njohu si Nënë Terezën: themeluese e Misionareve të Bamirësisë, fituese e Çmimit Nobel për Paqen më 1979, shenjtore e shpallur nga Kisha Katolike më 4 shtator 2016. Shkupi i viteve të fundit të Perandorisë ishte qyteti që e formoi.

Shqiptarët e Shkupit sot

Lufta e vitit 2001 e preku edhe Shkupin. Në Luboten, një fshat në veri të qytetit, fshati u granatua rëndë më 10 e 11 gusht 2001, dhe më 12 gusht qindra policë hynë shtëpi më shtëpi; Human Rights Watch dokumentoi vrasjen e gjashtë civilëve shqiptarë dhe rrahjen e mbi njëqind burrave e djemve në stacionet e policisë së Shkupit. Të nesërmen, më 13 gusht 2001, në Shkup u nënshkrua Marrëveshja Kornizë e Ohrit, që e bëri zyrtare çdo gjuhë të folur nga të paktën njëzet për qind e popullsisë — pra shqipen. Ligji i ri për gjuhët u votua në Kuvend më 11 janar dhe më 14 mars 2018; presidenti refuzoi ta nënshkruante, dhe ligji u botua në Gazetën Zyrtare më 14 janar 2019 vetëm me nënshkrimin e kryetarit të Kuvendit. Ligji kërkon që në Shkup regjistrat e gjendjes civile, letërnjoftimet e pasaportat e shqipfolësve, si dhe emrat e rrugëve e të shesheve, të jenë dygjuhësh — një betejë kushtetuese për shqipen që u fitua në letër dhe ende provohet në zbatim.

Shifrat zyrtare kanë qenë prej kohësh pjesë e grindjes. Regjistrimi i vitit 1994, që sipas kritikëve numëronte vetëm shtetasit në një kohë kur ligji i shtetësisë i kishte lënë jashtë shumë banorë, i nxirrte shqiptarët 13 për qind të Shkupit; ai i 2002-shit, 20,49 për qind. Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, në Qytetin e Shkupit jetojnë 120.293 shqiptarë, 22,85 për qind e banorëve — pothuajse dyfishi i shqiptarëve të Tetovës — ndërsa 8,39 për qind figurojnë vetëm nga regjistrat administrativë, pa përkatësi etnike. Në Çair shqiptarët janë 67,40 për qind e 62.586 banorëve, në Saraj 90,07 për qind e 38.399 banorëve, në Butel mbi një e treta. Shkupi, që ruan emrin e Scupit dardan dhe gurët e Perandorisë, numëron sot më shumë shqiptarë se çdo qytet tjetër i Maqedonisë së Veriut.