Dardania: mbretëria ilire dhe emri 2500-vjeçar i Kosovës

Ka një pllajë në zemër të Ballkanit, mes maleve të Sharrit e të Kopaonikut, ku emri i tokës është më i vjetër se shumica e popujve që sot e rrethojnë. Para se të shkruhej fjala «serb», para se romakët të ngjiteshin nga Adriatiku, para se Maqedonia të ëndërronte perandorinë, kjo krahinë kishte tashmë një emër të saktë: Dardania. Ishte mbretëria e një populli ilir që romakët i quajtën Dardani — dhe emri i tyre, sipas gjuhëtarëve, mban brenda vetes një fjalë që shqiptari e thotë ende çdo vjeshtë: dardha. Dardania nuk është një kujtim i vdekur në një hartë antike; është njëra prej pak toponimeve në Ballkan që kaloi pa u këputur nëpër Romë, Bizant e sllavë, dhe mbijetoi 2500 vjet për t'u ripërmendur sot mbi po atë pllajë që e njohim si Kosovë.

Toka: një pllajë me katër kufij të sotëm

Dardania e lashtë nuk njihte kufijtë e sotëm. Bërthama e saj ishte pllaja e Kosovës — hapësira mes vargut të Sharrit në jug, Kopaonikut në veri, dhe Prokletijeve në perëndim — por krahina shtrihej shumë më gjerë. Në jug prekte Shkupin (Scupi) e veriperëndimin e Maqedonisë së sotme; në verilindje arrinte deri te Nishi (Naissus), sot në juglindje të Serbisë; në perëndim zbriste mbi Kukësin, Tropojën e Hasin, në veri të Shqipërisë. Ishte, pra, një territor që sot ndahet mes katër shteteve, por që në antikitet mbante një identitet të vetëm etnik e politik. Kjo shtrirje nuk ishte rastësi: dardanët zotëronin një nga korridoret më jetike të gadishullit, luginën që lidh Danubin me Egjeun — udhën që romakët do ta shtronin më vonë si Via Militaris. Kush kontrollonte Dardaninë, kontrollonte derën e brendshme të Ballkanit.

Emri që erdhi nga dardha

Prej kohësh gjuhëtarët kanë vënë re se rrënja e emrit Dardani lidhet me gjasë me pemën e dardhës — darda në ilirishte, dardhë në shqipen e sotme. Studiuesi britanik i ilirëve, John Wilkes, e trajton këtë përkim si një nga argumentet më të forta të një vazhdimësie gjuhësore që rrjedh nga ilirishtja te shqipja: një popull që e pagëzoi veten sipas një peme, dhe një gjuhë e sotme që e ruan po atë fjalë me po atë kuptim. Pak emra etnikë në Ballkan e mbajnë kaq qartë vulën e gjuhës vendase. Onomastika — studimi i emrave të njerëzve e të vendeve të gdhendur në gurë e monedha — tregon një tablo të nuancuar: në thelbin e Dardanisë emrat janë kryesisht ilirë, ndërsa drejt kufirit verilindor përzihen me elemente thrako-mezike, siç pritet në një zonë kontakti. Por bërthama mbetet ilire, dhe historiani Noel Malcolm, në Kosovo: A Short History (1998), e përmbledh gjykimin e shkencës me maturi: dardanët «me shumë mundësi i përkasin grupit ilir».

Mbretëria: nga Bardhyli te Longari

Në shekullin IV para Krishtit, Dardania u ngrit si një nga shtetet ilire më të organizuara e më të qëndrueshme. Mbreti i saj i parë i madh ishte Bardhyli, të cilin burimet antike — mes tyre satiriku Lukian — e kujtojnë si njeri me prejardhje të përulur, thuhet një qymyrxhi që u ngrit me forcë krahu e me drejtësi. Për gati tri dekada Bardhyli nuk ishte fqinji i Maqedonisë, por zoti i saj: mundi mbretër maqedonas e epirotë, derisa më 358 p.e.s. u thye dhe u vra në betejë nga Filipi II i Maqedonisë, babai i Aleksandrit të Madh, kur ai vetë ishte, sipas gojëdhënës, rreth nëntëdhjetë vjeç. Rënia e Bardhylit nuk e shoi mbretërinë. Dinastia dardane vazhdoi me mbretër që lëshuan monedhat e tyre — Monuni në shekullin III — dhe me sundimtarë si Longari e i biri Bato, që u përleshën me Maqedoninë dhe herë-herë lidhën besë me Romën kundër saj. Dardania mbeti, deri në fund të pavarësisë ilire, një fuqi që Maqedonia s'mundi kurrë ta zbuste plotësisht.

Provinca romake dhe qytetet e saj

Kur Roma pushtoi Ballkanin, Dardania nuk u zhduk as si emër as si njësi. Në reformat e perandorit Diokletian, në fund të shekullit III pas Krishtit, u krijua zyrtarisht provinca romake e Dardanisë, me kryeqytet Naissusin (Nishin). Në tokën dardane u ngritën ose u zgjeruan qytete që ende sot flasin: Ulpiana pranë Prishtinës së sotme, e emërtuar sipas gjinisë Ulpia të perandorit Trajan; Scupi, sot Shkup; dhe vetë Naissusi, ku pati lindur perandori Kostandin i Madh. Toka dardane u bë kështu djep perandorësh: edhe Justiniani I, që rindërtoi Perandorinë Bizantine në shekullin VI, kishte lindur në një fshat të Dardanisë pranë Shkupit dhe ngriti aty pranë qytetin e ri Justiniana Prima. Krishterimi zuri rrënjë herët; Ulpiana u bë selia e një peshkopate. Nën Romë e Bizant, Dardania nuk ishte periferi e heshtur — ishte një qendër që dha ligje, kisha dhe mbretër për gjithë botën mesdhetare.

Emri që mbijetoi

Sllavët — dhe mes tyre serbët — mbërritën në Ballkan në shekullin VI–VII pas Krishtit, të paktën një mijëvjeçar pasi emri Dardani ishte gdhendur tashmë në burimet greke e romake. Kjo kohë-radhë e thjeshtë është zemra e një argumenti që u bë i nxehtë politikisht: nëse pllaja quhej Dardani me shekuj para se emri «serb» të shfaqej, atëherë populli që e ruajti rrënjën darda në gjuhën e vet nuk ishte i ardhur i vonë mbi këtë tokë, por trashëgimtar i saj i lashtë. Nuk është nevoja ta kthesh këtë në mit për ta parë forcën e faktit: emri mbijetoi. Ai kaloi pa u këputur nëpër Romë, Bizant, sundime mesjetare e perandori osmane, dhe u ringjall në epokën moderne — nga poetët që Kosovën e quajtën Dardani, te lagjja e Prishtinës që e mban emrin, te simbolika që Ibrahim Rugova i dha idesë së një «Dardanie» si emër i vjetër e i denjë për vendin. Dardania është, në fund, dëshmia më e qetë e vazhdimësisë: jo një flamur që tundet, por një fjalë që s'u harrua kurrë.