Esad Mekuli: veterineri që themeloi letërsinë moderne të Kosovës

Kur në vitin 1949 doli numri i parë i revistës letrare «Jeta e Re» në Prishtinë, Kosova nuk kishte as universitet, as akademi, as një traditë të pashkëputur botimi në gjuhën shqipe. Kishte një veteriner nga Plava, të sapokthyer nga fronti dhe nga burgu, i cili vendosi se një popull pa institucionet e veta letrare mbetet një popull që të tjerët e rrëfejnë. Esad Mekuli e ndërtoi atë skelë me duart e veta — dhe rreth saj u ngrit gjithçka që sot e quajmë letërsia moderne e Kosovës.

Nga Plava në Beograd: një veteriner me penë

Esad Mekuli lindi më 17 dhjetor 1916 në Plavë, atëherë brenda kufijve të Malit të Zi, në një trevë ku shqiptarët e Malësisë kishin qenë objekt i dëbimeve dhe i shpërnguljeve që nga Luftërat Ballkanike. Shkollën e mesme e mbaroi në Pejë më 1936, pastaj u regjistrua në Fakultetin e Veterinarisë të Universitetit të Beogradit. Aty ra në kontakt me qarqet marksiste të kohës dhe u rreshtua herët në lëvizjen antifashiste; për veprimtarinë e tij politike u arrestua në vitin 1940, u lirua pas amnistisë në prill 1941 dhe u arrestua sërish më 1942. Në vitin 1943 iu bashkua radhëve partizane dhe redaktoi gazetën ilegale «Lirija».

Formimi i tij nuk ishte ai i një letrari klasik. Mekuli u diplomua veteriner, u specializua për parazitologji në Zagreb dhe mori doktoratën në Beograd; për vite drejtoi degën e parazitologjisë në Institutin Veterinar të Prishtinës. Pikërisht ky largim nga «poeti i mirëfilltë» e bën figurën e tij kaq domethënëse: në një shoqëri ku shkolla shqipe ishte e rrallë dhe elita intelektuale e munguar, ai që mori mbi vete detyrën e themeluesit të letrave nuk qe një akademik i trashëguar, por një njeri i shkencës që zgjodhi ta bënte gjuhën çështje jete.

«Jeta e Re» dhe skela e një letërsie

Pas Luftës së Dytë Botërore Mekuli u bë redaktor i «Rilindjes», të vetmes gazetë ligjore në gjuhën shqipe në Kosovën jugosllave — një zë i vetëm në një hapësirë ku shqipja mbahej nën mbikëqyrje. Por vepra që e përjetësoi qe revista letrare «Jeta e Re», të cilën e themeloi më 1949 dhe e drejtoi si kryeredaktor deri në vitin 1971, mbi dy dekada.

«Jeta e Re» nuk qe thjesht një revistë; qe institucioni i parë ku një letërsi e tërë mësoi të fliste. Aty botuan brezat e parë të prozatorëve, poetëve dhe kritikëve kosovarë; aty u përkthye letërsia botërore në shqip dhe u shtrua ura me letrat e Shqipërisë përtej kufirit. Në një sistem që e trajtonte kulturën shqiptare si të dorës së dytë, Mekuli e ktheu faqen e revistës në një hapësirë ku identiteti letrar shqiptar ekzistonte me dinjitet — jo si folklor i tolerueshëm, po si letërsi bashkëkohore me pretendime europiane. Kjo është pikërisht logjika e një rrjeti që nuk lejohej të ngrihej: një popull që i mohohej infrastruktura e kulturës e ndërtoi atë vetë, nyjë pas nyje, me një revistë, një gazetë, një shtëpi botuese.

Poeti i «Për ty»

Zëri i tij poetik erdhi i plotë me përmbledhjen «Për ty» (1955), që sot mbahet si vepra themeltare e poezisë moderne kosovare. Vjershat e Mekulit qenë të ashpra, shoqërore, të ngarkuara me indinjatën ndaj padrejtësisë dhe me dashurinë për njeriun e thjeshtë — larg zbukurimit romantik, afër dëshmisë. Pas saj erdhën «Dita e re» (1966), «Avsha Ada» (1971), «Vjersha» (1973), «Brigjet» (1981), «Rini e kuqe» (1984) e të tjera.

Studiuesi Robert Elsie e quajti Mekulin «babain e poezisë moderne shqipe në Jugosllavi», me një ndikim që në Kosovë mbeti i pamatshëm. Përveç krijimit, ai qe edhe një përkthyes i palodhur në të dyja drejtimet: solli letërsinë jugosllave në shqip dhe atë shqipe në serbokroatisht, duke luajtur rolin e ndërmjetësit që një kulturë e rrethuar e ka gjithnjë të domosdoshëm.

Kryetari i parë i Akademisë

Roli i Mekulit si themelues nuk u ndal te revista. Ai qe kryetar i parë i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës dhe, kur më 1975 u themelua Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës (ASHAK), Esad Mekuli u zgjodh kryetari i saj i parë. Në harkun e një jete, ai kaloi nga një trevë pa shkollë shqipe te kreu i akademisë kombëtare të një populli — dëshmi e drejtpërdrejtë se sa shpejt mund të ngrihet një kulturë kur gjen njerëzit që marrin përsipër ta ndërtojnë.

Për krijimtarinë e tij u vlerësua me çmime të shumta, mes tyre Çmimi i AVNOJ-it (1971). Esad Mekuli u nda nga jeta më 6 gusht 1993 në Prishtinë, në prag të dhjetëvjeçarit që do të sillte luftën dhe pastaj lirinë e Kosovës për të cilën ai kishte shkruar gjithë jetën.

Nyja që mbajti një letërsi

Historia e Esad Mekulit lexohet më së miri jo si biografi e një poeti, po si histori e një infrastrukture. Rreth tij — gazeta «Rilindja», revista «Jeta e Re», Lidhja e Shkrimtarëve, Akademia — u lidh rrjeti institucional pa të cilin një letërsi mbetet zë pa kujtesë. Ai e ndërtoi këtë rrjet në kushtet e një shteti që kulturën shqiptare në Kosovë e mbante nën dyshim, dhe e ndërtoi jo me ankesë, por me punë. Kjo është arsyeja pse emri i tij qëndron krah Nexhmije Pagarushës dhe Anton Çettës në panteonin e atyre që i dhanë Kosovës zërin e vet kulturor — nyja të një bashkësie që, si gjuha shqipe vetë, gjithnjë u përpoq të ngrihej dhe gjithnjë e gjeti forcën ta bënte.

Burimet

• Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës (ASHAK), profili i anëtarit «Esad Mekuli» — ashak.org.
• Robert Elsie, History of Albanian Literature / Wikipedia, «Esad Mekuli» — en.wikipedia.org.
• «Esad Mekuli, 100 vjet nga lindja e 'atit' të poezisë kosovare» — botim përkujtimor mbi jetën dhe veprën.