Fushë Kosova

Fushë Kosova është qyteti i vogël modern mbi linjën kryesore hekurudhore, pak kilometra në perëndim të Prishtinës, në mes të rrafshit që mban të njëjtin emër si gjithë vendi. Këtu dega nga Prishtina bashkohet me linjën Selanik–Mitrovicë të vitit 1874, dhe kjo nyje e ka shoqëruar qytetin në çdo kthesë: në prill 1987 nga Shtëpia e tij e Kulturës nisi karriera nacionaliste e Millosheviqit, në pranverën e 1999-s nga stacioni i tij u dëbuan me tren dhjetëra mijëra shqiptarë, dhe sot komuna, me 63.949 banorë, është vendi i Kosovës ku më shumë se kudo tjetër banorët kanë ardhur nga komuna të tjera.

Pse ka rëndësi

• Fushë Kosova është qytet hekurudhe: linja Selanik–Shkup–Mitrovicë, e hapur në fund të vitit 1874, kalonte gjashtë milje në perëndim të Prishtinës, dhe stacioni i qytetit u bë nyja ku bashkohet dega nga Prishtina.
• Më 24 prill 1987, në Fushë Kosovë, Sllobodan Millosheviqi u bë heroi i serbëve të Kosovës; dymbëdhjetë vjet më vonë stacioni hekurudhor i Fushë Kosovës u bë pikë tranziti për dëbimin me tren të dhjetëra mijëra shqiptarëve drejt Maqedonisë.
• Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës më 2024, komuna ka 63.949 banorë, 91 për qind shqiptarë, me bashkësitë ashkali dhe egjiptiane më të mëdha se ajo serbe; nga 59.004 banorë të regjistruar sipas vendbanimit të parë, 56 për qind e kishin atë në një komunë tjetër, përqindja më e lartë në Kosovë.

Kalatë mbi rrafsh

Rrafshi ishte banuar shumë kohë para qytetit. Mbi një kodër pranë Bardhit të Madh, mbi lumin Drenica dhe disa qindra metra në jug të malit të Çiçavicës, ruhen gjurmët e fortesës parahistorike të Bellaçecit, një kala trapezoide me sipërfaqe të brendshme 70 me 50 metra. Shtresa e saj kulturore ka ruajtur enë qeramike të zbukuruara me kanelyra e me vija të pikëzuara, tipike për stilin dardan të epokës së hekurit, dhe regjistri i trashëgimisë kulturore të Kosovës e daton vendbanimin nga shekulli VIII deri në shekullin V para erës sonë, dëshmi e Dardanisë në këtë fushë.

Rreth nëntë kilometra në juglindje të qytetit, dy kilometra në perëndim të aeroportit që sot mban emrin e Adem Jasharit, ngrihet Kalaja e Harilaqit, fortesë e shekujve IV–VI. Gërmimet e viteve 2005–2010 zbuluan murin rrethues me kulla, një kishë me tri nefe dhe gjetje të shumta të kohës së Justinianit. Edhe mesjeta e hershme la gjurmë: pranë Grabocit të Ulët, buzë Drenicës, gërmimet që nisën më 2004 zbuluan një varrezë me dhjetëra varre, inventarin e të cilave, me stoli, armë e vegla pune, regjistri e lidh me kulturën arbërore.

Fusha e dy betejave

Qyteti mban emrin e fushës, jo anasjelltas. Noel Malcolm shkruan se emri Kosovë shfaqet për herë të parë në tregimet e betejës së vitit 1389, e cila u zhvillua në Kosovo Polje, domethënë në Fushën e Kosovës; kos në serbisht do të thotë mëllenjë, prandaj gjermanët e quajnë vendin Amselfeld dhe kronikat latine campus merulae. Por qyteti nuk është vetë fusha e betejës. Forcat e princit Llazar u rreshtuan më 15 qershor 1389, shkruan Malcolm, disa milje në veriperëndim të Prishtinës, aty ku Llapi bashkohet me Sitnicën; dhe monumenti i Gazimestanit ndodhet në komunën fqinje të Obiliqit, siç e rendit edhe propozimi gjithëpërfshirës i OKB-së për statusin e Kosovës më 2007. Për Betejën e Kosovës dihen me siguri pak gjëra: luftimi qe i ashpër, humbjet të rënda nga të dyja anët, ranë si Llazari, si sulltan Murati.

Fusha pa edhe një betejë që e lidh drejtpërdrejt me historinë shqiptare. Në tetor 1448 ushtria hungareze e Janosh Huniadit depërtoi deri në Fushën e Kosovës dhe u shkatërrua atje nga sulltani; sipas historianëve të hershëm, beteja zgjati tri ditë, dhe në ditën e tretë, më 19 tetor, një pjesë e tërë e ushtrisë hungareze u rrethua e u asgjësua. Skënderbeu, që po marshonte për t'iu bashkuar, ndeshi njëzet milje larg fushës ushtarë hungarezë që iknin, mësoi se gjithçka kishte humbur dhe u kthye në malet e veta. Malcolm e quan këtë betejë të dytë të Kosovës një nga mundësitë e mëdha të humbura të Ballkanit: një ushtri e freskët shqiptare, nën një prijës me pesë vjet përvojë kundër osmanëve, mund të kishte qenë vendimtare.

Hekurudha e vitit 1874

Fushë Kosova e sotme është qytet hekurudhe. Në fund të viteve 1860, shkruan Malcolm, qeveria osmane nënshkroi me financierin belg baron Hirsh një kontratë për disa linja, mes tyre një nga Selaniku në Prishtinë. Plani u ndryshua në një linjë Selanik–Shkup–Mitrovicë, që kalonte mjaft pa leverdi gjashtë milje në perëndim të Prishtinës, dhe u hap për trafik publik në fund të vitit 1874. Linja kishte edhe qëllim ushtarak, por pati edhe pasoja ekonomike: mallrat e shkarkuara në skelat e Selanikut mbërrinin në Kosovë të nesërmen, dhe qendra tregtare e vendit u zhvendos nga Prizreni drejt Prishtinës dhe dy qyteteve hekurudhore, Mitrovicës e Ferizajt.

Qyteti që mban emrin e fushës shtrihet mbi këtë linjë. Malcolm e përshkruan si një qytet të vogël modern mbi linjën kryesore hekurudhore, dhe OSBE-ja më 1999 si nyjën ku dega nga Prishtina bashkohet me linjën kryesore drejt kufirit maqedonas. Sot në Fushë Kosovë ka selinë Trainkos-i, operatori hekurudhor i Kosovës.

24 prilli 1987 në Shtëpinë e Kulturës

Në mesin e viteve 1980 Fushë Kosova ishte qyteti i njërit prej drejtuesve të lëvizjes së serbëve e malazezëve të Kosovës, dhe qyteti u bë skena e saj. Në prill 1986, shkruan Malcolm, pas arrestimit të tij, këtu u mbajt një demonstratë e madhe. Një vit më vonë, para një proteste të re në Beograd, aktivistët i kërkuan kryetarit të partisë së Serbisë t'u fliste në Fushë Kosovë; ai ngurroi dhe dërgoi zëvendësin e vet, Sllobodan Millosheviqin. Më 24 prill 1987, ndërsa Millosheviqi dëgjonte fjalimet e zemëruara të përfaqësuesve vendorë në Shtëpinë e Kulturës, jashtë nisi përleshja mes turmës serbe dhe policisë, që u përgjigj me shkopinj. Përleshja, shkruan Malcolm, ishte planifikuar me kujdes nga një prej drejtuesve vendorë serbë, i cili më vonë pranoi se kishte rregulluar që një kamion plot me gurë të parkohej para ndërtesës. Millosheviqi doli para turmës dhe, para kamerave, i siguroi serbët se askush nuk do të guxonte t'i rrihte; televizioni i Beogradit e transmetoi fjalimin sërish e sërish. Nga ajo ditë, shkruan OSBE-ja, ai u bë heroi i serbëve të Kosovës dhe e bëri programin e tyre nacionalist programin e vet; deri në fund të vitit e kishte në dorë partinë dhe qeverinë e Serbisë.

Për shqiptarët e Fushë Kosovës, ajo ditë hapi një dekadë përjashtimi. Më 28 mars 1989 Kuvendi i Serbisë e ktheu autonominë e Kosovës në një formalitet, dhe më 28 qershor, në 600-vjetorin e betejës, Millosheviqi u lavdërua në festimin e madh serb të Gazimestanit, në Obiliqin fqinj, me një adhurim që Malcolm e krahason vetëm me kultin e Titos. Përjashtimi vazhdoi deri në prag të luftës: në vitin 1998, rrëfyen banorët e fshatrave për OSBE-në, rreth 700 shqiptarë humbën punën në minierën e qymyrit të Bardhit të Madh dhe u zëvendësuan me punëtorë serbë.

Pranvera e 1999-s: stacioni i dëbimit

Para luftës, sipas OSBE-së, komuna kishte pak më pak se 40 mijë banorë, 59 për qind shqiptarë, 24 për qind serbë dhe 17 për qind nga bashkësi të tjera, ndërsa qyteti, me mbi 16 mijë banorë, ishte i vetmi qytet i konsiderueshëm i Kosovës ku shqiptarët ishin pakicë. Lufta erdhi në verën e 1998-s: në gjysmën e dytë të qershorit UÇK-ja zuri minierën e Bardhit të Madh, më 22 qershor nëntë punonjës serbë të minierës u rrëmbyen rrugës për në punë, ushtria e policia sulmuan, dhe pothuajse të gjithë banorët e fshatrave përreth ikën drejt Drenicës ose Prishtinës. Më 17 dhjetor 1998 u rrëmbye dhe u vra nënkryetari serb i komunës, i njohur si i moderuar, që kishte bërë shumë për shqiptarët; OSBE-ja supozon se e vranë ekstremistë, shqiptarë ose serbë, ndërsa UÇK-ja mohoi çdo përgjegjësi.

Pas largimit të vëzhguesve të OSBE-së më 20 mars 1999, gjendja u përkeqësua menjëherë. Natën e 24 marsit kryetari i Shoqatës Nëna Terezë i Fushë Kosovës u gjet i vdekur në oborrin e vet. Më 27 mars sekretari i degës vendore të Lidhjes Demokratike u arrestua bashkë me gruan e me fqinjët dhe u rrah aq rëndë në stacionin e policisë sa vdiq më 4 prill në spitalin e Tetovës. Natën e 29 marsit ushtria jugosllave dhe policia hynë me forcë në shtëpinë-klinikë të një mjeku të njohur shqiptar, e plaçkitën dhe i dëbuan banorët; një dëshmitar që hyri më vonë gjeti aty njëmbëdhjetë të vrarë, mes tyre dy fëmijë, dhe vetëm një vajzë katërvjeçare të mbijetuar. Shumë nga kryerësit, shënon OSBE-ja, dukej se ishin vendas, sepse të intervistuarit i njihnin. Mes 23 marsit e 4 majit banorët e Nakaradës e të qytetit panë pranë hekurudhës për në Krushevc dy vende varrimi masiv, ku traktorë sillnin trupa nga Obiliqi, Plemetina e Millosheva, në komunën fqinje të Obiliqit.

Hekurudha e vitit 1874 u bë mjet dëbimi. Shqiptarët e qytetit u drejtuan kryesisht drejt stacionit, prej nga duhej të niseshin për në Maqedoni, dhe Human Rights Watch shkruan se stacioni i Fushë Kosovës u përdor si pikë tranziti për dëbimin me tren të dhjetëra mijëra shqiptarëve, pjesë e dëbimit masiv të asaj pranvere. Të dëbuarit e Gllogovcit silleshin me autobusë deri te një stacion hekurudhor pranë Fushë Kosovës dhe paguanin 25 marka gjermane për t'u çuar te treni; më 4 maj, rrëfeu një i dëbuar, mbi 30 autobusë u nisën nga Gllogovci drejt stacionit të Fushë Kosovës, dhe treni i çoi në Bllacë. Më 6 maj, sipas një dëshmie për OSBE-në, policia ndali pranë qytetit një tren që forcat serbe e kishin kthyer mbrapsht nga kufiri, i shtriu udhëtarët në një hendek me baltë dhe ndau njëzet burra; një nga ata që u hipën në autobusin për Prishtinë ishte Fehmi Agani, sociologu dhe një nga themeluesit e LDK-së, trupi i të cilit u gjet të nesërmen pranë Lipjanit. Rrethanat e vrasjes së tij, shënon Human Rights Watch, mbetën të paqarta.

Pas luftës: faqja e hakmarrjes

Pas qershorit 1999 barra ndërroi krah. Human Rights Watch shkruan se serbët e mbetur u përqendruan në enklava si Fushë Kosova, dhe se në shtator 1999 një sulm i dyfishtë me granata në një treg plot civilë serbë në qytet vrau dy veta e plagosi 47. Shumica e serbëve të qytetit u zhvendosën në fshatrat serbe përreth, Uglar, Kuzmin e Batusë, por mbi njëqind shtëpi në qytet mbetën të banuara prej tyre. Më 17 mars 2004, gjatë trazirave që përfshinë Kosovën, një turmë prej disa mijë vetash, ku sipas HRW-së kishte ekstremistë të ardhur me makina e autobusë nga Drenica dhe shumë të rinj të vetë qytetit, dogji spitalin serb, shkollën Shën Sava, postën dhe të paktën njëqind shtëpi serbe; një serb gjashtëdhjetë e dy vjeçar u rrah për vdekje. Asnjë nga dëshmitarët e HRW-së nuk pa ushtarë të KFOR-it në rrugët e qytetit, dhe mbrojtja u la në duart e disa dhjetëra policëve të Shërbimit Policor të Kosovës dhe të një grushti policësh të UNMIK-ut. Disa prej tyre vepruan me guxim, shumë të tjerë qëndruan duarkryq, dhe të paktën në një rast policë vendorë akuzohen se i vunë vetë zjarrin një shtëpie serbe.

Fushë Kosova sot

Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës (ASK) të vitit 2024, komuna ka 63.949 banorë: 58.401 shqiptarë, 3.224 ashkalinj, 850 egjiptianë, 516 serbë, 498 romë, 195 turq dhe pak të tjerë; gjuha amtare e 62.627 prej tyre është shqipja. Nga 16 vendbanimet, tri janë urbane dhe mbajnë 50.904 banorë: vetë qyteti me 40.962, Bresja dhe Nakarada; në fshatra jetojnë 13.045 vetë. Bashkësitë ashkali dhe egjiptiane janë të përqendruara në Bresje, ku nga 7.606 banorë 2.431 janë ashkalinj dhe 696 egjiptianë; Kuzmini, ku u strehuan shumë serbë të qytetit pas vitit 1999, ka sot 338 serbë nga 475 banorë.

Ndërsa Kosova, sipas ASK-së, ra nga 1.739.825 banorë më 2011 në 1.585.566 më 2024, Fushë Kosova vazhdon të rritet: vlerësimi zyrtar jugosllav i vitit 1991, i bërë sepse shqiptarët e bojkotuan atë regjistrim, i jepte komunës 35.570 banorë. Shumica e banorëve kanë ardhur nga gjetkë. Nga 59.004 banorë për të cilët regjistrimi i vitit 2024 shënoi vendbanimin e parë rezident, 33.043, pra 56 për qind, e kishin atë në një komunë tjetër, përqindja më e lartë në Kosovë. Qyteti i stacionit është bërë kështu qyteti i të ardhurve.