Korça

Korça shtrihet mbi një pllajë pjellore rreth 850–890 metra mbi detin, në juglindje të Shqipërisë, e rrethuar nga male të zhveshura dhe jo larg kufijve me Greqinë e Maqedoninë e Veriut. Është qyteti ku, më 7 mars 1887, shqipja hyri për herë të parë në një klasë të njohur nga Porta e Lartë — dhe nuk doli më prej saj. Tregtare, mërgimtare e kokëfortë, Korça e abetareve dhe e serenatave i dha kombit provën se një popull pa shtet mund të ketë shkollën e vet.

Pse ka rëndësi

• Më 7 mars 1887 u hap në Korçë shkolla e parë në gjuhën shqipe e njohur zyrtarisht nga Porta; godina e saj është që nga viti 1967 Muzeu Kombëtar i Arsimit.
• Në tetor 1891 po këtu u hap shkolla e parë shqipe për vajza, dhe më 10 dhjetor 1916, nën mbrojtjen e ushtrisë franceze, qyteti me rrethinat e tij u bë krahinë autonome shqiptare, me administratë, xhandarmëri, pulla e kartëmonedhë të veta.
• Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Korçës numëron 60.754 banorë dhe qarku 173.091; qyteti ruan Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar, me mbi 7.000 objekte, dhe mbetet në kujtesën e vendit qyteti i serenatave.

Pllaja dhe xhamia e Iljaz Beut

Fusha e Korçës është një nga grunarët e Shqipërisë: Britannica e rendit ndër zonat kryesore të grurit në vend, me mollë, rrush e panxhar sheqeri përreth. Toka është e vjetër për njeriun — që nga viti 1994 arkeologë francezë, bashkë me Institutin e Arkeologjisë në Tiranë, kanë gërmuar në Sovjan të Korçës — por qyteti, si qytet, është më i ri se shumë fqinjë të tij. Emri i Korçës shfaqet në burime në vitin 1280, kur vendi ishte ende një zotërim feudal. Qytetin e sotëm e ngriti Iljaz Beu, i biri i një prifti ortodoks, i marrë peng në oborrin e sulltanit dhe pjesëmarrës në pushtimin e Kostandinopojës më 1453. I kthyer në Korçë si Koxha Mirahor Iljaz Beu, ai ndërtoi xhaminë që mban ende emrin e tij; Robert Elsie e daton në vitet 1495–1496, ndërsa Britannica e vendos më 1484. Qyteti që katër shekuj më vonë do të bëhej djepi i shkollës shqipe lindi, pra, rreth një xhamie të ngritur nga djali i një prifti që i shërbeu sulltanit. Ky paradoks nuk e dobëson historinë e Korçës; e shpjegon.

Pazari, kurbeti dhe hija e Voskopojës

Ndërmjet shekujve XVII dhe XIX Korça u rrit si qendër tregtie. Njëzet e katër kilometra në perëndim, në male, lulëzonte Voskopoja, ku jetonin vllehë, shqiptarë e grekë, me shtypshkronjë që nga viti 1720 dhe me Akademinë e Re të vitit 1744; thuhet se në kulmin e saj kishte 40–50 mijë banorë. Pas plaçkitjes së parë më 1768 dhe disa të tjerave deri më 1789, ajo humbi peshën e vet tregtare, ndërsa Korça mbeti qyteti i pllajës. Por begatia e Korçës u fitua kryesisht larg saj. Në mesin e shekullit XIX shqiptarët ortodoksë të krahinës nisën të mërgonin me shumicë drejt Rumanisë; më 1888 thuhej se atje jetonin 40 mijë shqiptarë, me koloni në Bukuresht, Konstancë e Brailë. Në Bukuresht Nikolla Naço ngriti institutin që përgatiste mësues shqiptarë, dhe atje mbërriti në vjeshtën e vitit 1885 djaloshi nga Drenova e Korçës që do të njihej si Asdreni. Në fillim të shekullit XX rruga u zgjat përtej oqeanit: shumica e shqiptarëve të parë në Shtetet e Bashkuara ishin ortodoksë nga krahina e Korçës, të vendosur në Boston e Nju Jork, dhe rreth dhjetë mijë prej tyre u kthyen pas Luftës së Parë Botërore. Elsie shënon se kjo krahinë quhej tradicionalisht më e begata e më e qytetëruara e vendit pikërisht për shkak të mërgimit të hershëm. Edhe kujtesa e saj gojore u shpëtua nga larg: Thimi Mitko, korçar i shkolluar në shkollën greke të qytetit, botoi në Aleksandri më 1878 «Bletën shqiptare», me 55 këngë popullore dhe 39 përralla e thënie — përmbledhja e parë e folklorit shqiptar me vlerë të mirëfilltë shkencore.

1887: shqipja hyn në klasë

Më 7 mars 1887 u hap në Korçë Mësonjëtorja, shkolla e parë shqipe e njohur zyrtarisht nga Porta. E drejtoi fillimisht Pandeli Sotiri, dhe në pranverën e vitit 1891 drejtimin e mori Petro Nini Luarasi. Shkolla nuk u prit me lule. Më 20 shtator 1892 mitropoliti grek i Kosturit e shkishëroi Luarasin dhe, në një qarkore drejtuar bashkësisë ortodokse, e shpalli shqipen gjuhë që nuk ekziston, duke kërcënuar me anatemë këdo që pranonte të jepte mësim në të. Beteja e Korçës nuk u bë kundër një ushtrie, por kundër një hierarkie që çdo ortodoks e numëronte grek.

Hapi tjetër erdhi nga një familje protestante e Manastirit. Gjerasim Qiriazi punonte në Korçë që nga viti 1883 për Shoqërinë Biblike Britanike e të Huaj dhe predikonte në shqip. I frymëzuar nga Mësonjëtorja, ai dhe motrat e tij, Sevasti e Parashqevi Qiriazi, me ndihmën e Naim Frashërit dhe të misionarëve amerikanë e anglezë, siguruan lejet në Stamboll dhe në tetor 1891 hapën shkollën e parë shqipe për vajza. Hierarkia greke e luftoi që ditën e parë dhe shkoi deri aty sa refuzoi të varroste të birin e njërit prej mbështetësve të saj. Gjerasimi vdiq më 4 janar 1894, tridhjetë e gjashtë vjeç, nga sëmundja që kishte marrë gjatë gjashtë muajve si peng i banditëve; shkolla mbijetoi dhe pas Luftës së Parë njihej ende me emrin e familjes. Gjuha e fëmijëve u bë më vonë edhe provë diplomatike. Në tetor 1913, kur Komisioni Ndërkombëtar i Kufijve po udhëtonte drejt Korçës, Sevasti Qiriazi-Dako, nëpërmjet një të njohuri, paralajmëroi përfaqësuesin austriak për skenat që pala greke kishte përgatitur. Sipas rrëfimit të saj, që e sjell Edwin Jacques dhe e riprodhon Elsie, austriaku hodhi një grusht monedha në oborrin e shkollës greke; fëmijët u turrën t'i mblidhnin dhe, në zjarrin e lojës, harruan greqishten e folën shqip. Komisionit i mjaftoi kaq.

Korça nën francezët, 1916–1920

Pavarësia e vitit 1912 nuk e solli Korçën menjëherë në shtëpi. Gjatë Luftërave Ballkanike qyteti u pushtua nga trupat greke; komisioni i kufijve i mbylli punimet në dhjetor 1913 dhe Korça u caktua për Shqipërinë, por vendimi do të bëhej realitet vetëm më 1920: në vitet e Luftës së Parë qyteti ndërroi duar disa herë. Themistokli Gërmenji, i lindur në qytet më 1871, i dëboi grekët me çetat e tij më 1914 dhe iku në Sofje kur ata u rikthyen. Në vjeshtën e vitit 1916 (Elsie shënon tetorin, arkivat ushtarake franceze nëntorin) Korçën e morën francezët e Frontit të Selanikut, të cilët fillimisht ua lanë administrimin aleatëve grekë. Zemërimi qe i madh: çetat e Gërmenjit e të Sali Butkës u bënë gati të luftonin jo vetëm grekët, por edhe francezët. Komanda franceze e kuptoi se grekët nuk kishin asnjë mbështetje në qytet dhe dërgoi atje kolonelin Descoins. Më 10 dhjetor 1916 Descoins dhe katërmbëdhjetë delegatë korçarë nënshkruan protokollin që shpalli krahinën autonome shqiptare të Korçës, me një këshill gjysmë të krishterë e gjysmë mysliman dhe me Gërmenjin prefekt. Ajo kishte administratë, xhandarmëri e polici, pulla e kartëmonedhë të veta, dhe hapi shkolla shqipe nëpër fshatrat e krahinës, duke hequr turqishten e greqishten.

Krahina, që në kujtesë mbeti si Republika e Korçës, ishte një marrëveshje ushtarake, jo një dhuratë: protokolli, vëren historiani Etienne Augris, më shumë organizonte administratën nën autoritetin e oficerit francez sesa i jepte vendit autonomi të vërtetë. Kur Greqia hyri në Antantë në qershor 1917, Korça humbi edhe këtë status — zyrtarisht në shkurt 1918 (Elsie: më 16, Augris: më 18) — dhe shkollat greke u rihapën. Gërmenji, i akuzuar si agjent austriak, u gjykua nga një gjykatë ushtarake franceze në Selanik dhe u pushkatua atje në nëntor 1917; sot statuja e tij sundon qytetin. Francezët qëndruan deri në maj 1920, kur ia lanë Korçën qeverisë së Tiranës; po atë muaj, me marrëveshjen e Kapshticës, Greqia hoqi dorë nga Korça, dhe qyteti hyri përfundimisht në shtetin shqiptar. Nga ato vite mbeti liceu që francezët themeluan në qytet, ku studioi e më vonë dha mësim Enver Hoxha, diktatori i ardhshëm.

Kisha që foli shqip

Mërgimi i Korçës i dha qytetit edhe kishën e vet. Në Boston, ku ishin vendosur emigrantët ortodoksë të krahinës, Fan Noli meshoi për herë të parë në shqip më 22 mars 1908, dhe më 10 mars 1914 mbajti edhe brenda Shqipërisë shërbesën e parë ortodokse në gjuhën shqipe. Në atdhe beteja vazhdoi me hierarkinë greke: në dhjetor 1921 u dëbua kryepeshkopi grek i Durrësit, dhe vitin pasardhës peshkopët e Gjirokastrës, Korçës e Beratit. Në shtator 1922 Kongresi i Beratit shpalli Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare, dhe më 21 nëntor 1923 Noli u shugurua peshkop i Korçës e mitropolit i Durrësit. Patriarkana e Stambollit e njohu autoqefalinë vetëm më 12 prill 1937. Për Korçën kjo nuk ishte grindje teologësh: ishte e drejta që lutja, si mësimi, të bëhej në gjuhën e nënës.

Nga Lufta e Dytë te këneta e Maliqit

Korça mbeti qytet i vogël: Elsie i numëron 10 mijë banorë më 1916 dhe 22.500 më 1939. Lufta e Dytë Botërore e bëri bazë ushtarake: italianët e përdorën për sulmin ndaj Greqisë, trupat greke e mbajtën nga fundi i vitit 1940 deri në prill 1941, kur u tërhoqën para sulmit gjerman ndaj Greqisë, dhe pushtimi i huaj zgjati deri më 1944, kur qyteti iu kthye Shqipërisë. Korça kishte qenë edhe djep i një ideje tjetër: në qershor 1929 aty u formua grupi komunist i Korçës, një nga bërthamat e partisë që do ta merrte pushtetin pas luftës. Qyteti e pagoi atë fitore si gjithë vendi. Mitrush Kuteli, prozatori i Pogradecit, i dënuar me pesëmbëdhjetë vjet burg, i kaloi dy vitet e para, prill 1947 – prill 1949, në kampin e punës pranë Korçës, ku të burgosurit thanin kënetën e Maliqit me mushkonjat e saj famëkeqe. Pranë kënetës u ngrit më 1951 qyteti i ri i Maliqit, me fabrikën e sheqerit. Kishat u mbyllën njëra pas tjetrës, peshkopi i Korçës u burgos bashkë me ata të Beratit, Elbasanit e Gjirokastrës, dhe më 1967 çdo besim u ndalua. E megjithatë, më 26 prill 1980, në kulmin e ateizmit shtetëror, në Korçë u hap Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar, që sot ruan mbi 7.000 objekte, mes tyre vepra të Onufrit e të David Selenicës. Ikonat gjetën strehë në muze, ndërsa kishat e tyre mbetën të mbyllura.

Pazari i serenatave

Korça njihet në gjithë vendin për serenatat e saj: Elsie i përshkruan si këngë të hijshme, shpesh me kitarë e mandolinë, më perëndimore në stil, gati napolitane. Kujtesa i lidh me kalldrëmin e pazarit të vjetër, të cilin brezat e moshuar e quanin Pazari i Serenatave. Ky pazar nuk u ruajt pa plagë. Një reportazh i vitit 2011 i Osservatorio Balcani e Caucaso e gjente gjysmë të braktisur, me dyqanet e mbyllura pas tezgave me plastmasë, dhe tregonte se si një rindërtim i nxituar i fasadave më 2010, i kryer brenda pak ditësh, kishte fshirë zbukurimet origjinale; arkitekti Maks Velo, vetë me origjinë nga Korça, e quante shkatërrim. Më 2017 bashkia e paraqiste pazarin si të rinovuar rishtazi, krahas xhamisë së Iljaz Bej Mirahorit, katedrales «Ringjallja e Krishtit» dhe fabrikës së birrës «Korça». Ajo e quan qytetin Qyteti i Serenatave, Qyteti i Shkollës së Parë Shqipe dhe Parisi i Vogël — epitete që Korça i mban me krenari, edhe kur guri i pazarit kujton se krenaria vetëm nuk e ruan një qytet.

Korça sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Korçës numëron 60.754 banorë dhe qarku i Korçës 173.091. Qyteti ka universitetin e vet, teatrin «Andon Zako Çajupi», Muzeun Kombëtar të Arsimit, të përuruar më 1967 në godinën ku u hap Mësonjëtorja, dhe Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar. Në afërsi, Voskopoja ruan ende kisha të shekullit XVIII, mes tyre Shën Kollin e viteve 1721–1726 me afreskët e David Selenicës — pak nga ç'mbeti pas shkatërrimit të vitit 1916 dhe luftimeve të Luftës së Dytë. Korça nuk u bë kurrë kryeqytet i shtetit; u bë diçka më e rrallë — qyteti ku kombi mësoi të shkruante emrin e vet.