Mësonjëtorja e Parë Shqipe: shkolla e Korçës që i mësoi kombit gjuhën e vet

Në rrjetin e Rilindjes kombëtare — atij projekti kolektiv që lidhi Stambollin me Bukureshtin, Korçën, Egjiptin dhe kolonitë e mërgatës nëpërmjet një kodi të vetëm, gjuhës — Mësonjëtorja e Parë Shqipe e Korçës është nyja ku ideja u bë institucion. Më 7 mars 1887 një komb pa shtet hapi shkollën e parë që mësonte në gjuhën e vet: jo një ndërtesë, po dëshmi se një popull të cilit i mohohej alfabeti, mund ta mësonte veten të lexonte.

Nga shoqëritë e shtypit te salla e mësimit

Mësonjëtorja nuk ra nga qielli; ajo ishte fryti i një rrjeti që kishte nisur dhjetë vjet më parë. Më 1879, në Stamboll, u themelua "Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip" — nisma e Sami Frashërit, Jani Vretos, Pashko Vasës dhe rrethit të tyre — që i dha shqipes një alfabet të njësuar dhe filloi të botonte abetare e libra shkollorë. Pa një gjuhë të shkruar dhe pa tekste, shkolla do të mbetej e pamundur. Kur, disa vjet më vonë, kolonitë shqiptare të Bukureshtit dhe të Egjiptit mblodhën fondet dhe Naim Frashëri — atëherë nëpunës i lartë i arsimit osman — ndihmoi të sigurohej leja, të gjithë fijet e rrjetit u mblodhën në një pikë të vetme: qytetin e Korçës, ku ndjenja kombëtare ishte veçanërisht e gjallë.

7 mars 1887

Shkolla u hap në një shtëpi të dhuruar nga tregtari e atdhetari korçar Diamand Terpo. Mësuesi i parë ishte Pandeli Sotiri, i ardhur enkas për këtë detyrë; pas tij do të jepnin mësim Petro Nini Luarasi, Nuçi Naçi, Thanas Sina e të tjerë. Nxënësit e parë ishin pak dhjetëra, po numri i tyre u rrit shpejt drejt dyqindës. Leja perandorake e Sulltan Abdyl Hamidit II ishte dhënë vetëm për fëmijë të krishterë ortodoksë — një kufizim që Rilindja e ktheu në urë: shkolla u bë vendi ku fëmijët myslimanë e të krishterë do të uleshin bashkë mbi të njëjtën abetare, nën të njëjtin identitet. Kjo ishte pikërisht teza që Zhurma e quan kodi lidhës: jo feja e ndau kombin, po gjuha e bashkoi.

Kundërshtia: perandoria dhe Patriarkana

Një shkollë që mësonte shqip ishte, në sytë e dy pushteteve, një kërcënim. Autoritetet osmane e panë me dyshim çdo arsim që forconte një ndërgjegje kombëtare shqiptare brenda perandorisë. Por goditja më e ashpër erdhi nga Patriarkana Ekumenike e Kostandinopojës, e cila mbronte greqishten si gjuhën e vetme të arsimit ortodoks dhe shpalli mallkimin kishtar (anatemën) kundër atyre që dërgonin fëmijët në shkollën shqipe. Mësuesi Petro Nini Luarasi u anatemua e u përndoq për vite. Ky është throughline-i i mohimit që përshkon tërë Rilindjen: e drejta për të mësuar gjuhën amtare u përballë jo me argumente, po me firmanë dhe mallkime.

Vazhdimi: shkolla e vajzave dhe Kongresi i Manastirit

Vetëm katër vjet më vonë, më 15 tetor 1891, në po atë qytet u hap shkolla e parë shqipe e vajzave, nga nisma e Gjerasim Qiriazit dhe nën drejtimin e Sevasti Qiriazit — institucioni që do të nxirrte Parashqevi Qiriazin, delegaten e vetme grua të Kongresit të Manastirit. Kështu Korça u bë dy herë qyteti i parë: i djemve më 1887, i vajzave më 1891. Rrjeti që nisi me alfabetin e Stambollit do të mbyllte një rreth më 1908, kur Kongresi i Manastirit fiksoi zyrtarisht alfabetin modern të shqipes — akti që ktheu shkrimin e nxënë në shkollat e Korçës në standard kombëtar.

Mbyllja dhe kujtesa

Nën trysninë e shtuar osmane, Mësonjëtorja u mbyll më 1902, pas rreth pesëmbëdhjetë vjetësh. Por vepra e saj nuk u mbyll bashkë me dyert: brezi që mësoi aty do të ishte brezi që, dhjetë vjet më vonë, do të ngrinte flamurin e pavarësisë me Ismail Qemalin — udha nga akti kulturor te ai politik. Sot ndërtesa ruhet si Muzeu Kombëtar i Arsimit në Korçë, dhe data e hapjes, 7 marsi, festohet në Shqipëri si Dita e Mësuesit. Mësonjëtorja mbetet dëshmia më e pastër se, para se të kishte shtet, kombi shqiptar kishte një shkollë — dhe se gjuha ishte projekti themeltar mbi të cilin do të ndërtohej gjithçka tjetër.