Mitrush Kuteli: mjeshtri i prozës moderne shqipe

Pak shkrimtarë e kanë mbajtur gjuhën shqipe me aq kujdes sa Dhimitër Pasko — i njohur me emrin letrar Mitrush Kuteli (1907–1967). Ekonomist i shkolluar në Bukuresht, drejtor bankash e këshilltar monedhe, ai la mënjanë një karrierë të sigurt për t'i dhënë prozës shqipe një zë që s'e kishte pasur më parë. Bashkëthemelues i tregimit modern shqiptar dhe përkthyesi që solli Gogolin, Turgenievin e Emineskun në shqip, Kuteli e ndërtoi këtë vepër ndër dy botë — dhe e pagoi me burg, punë të detyruar në kënetën e Maliqit dhe njëzet vjet heshtje.

Pse ka rëndësi

• Mitrush Kuteli (Dhimitër Pasko, 1907–1967) është një nga bashkëthemeluesit e tregimit modern shqiptar; vëllimi "Netë shqiptare" (1938) shënoi hyrjen e një zëri të ri në prozën shqipe.
• Ekonomist i doktoruar në Bukuresht dhe drejtues bankash, ai la mënjanë një karrierë të sigurt financiare për letërsinë dhe solli në shqip Gogolin, Turgenievin e Emineskun.
• E pagoi veprën me burg, punë të detyruar në kënetën e Maliqit dhe njëzet vjet heshtje nën diktaturë.

Nga Pogradeci në Bukuresht: ekonomisti që zgjodhi shqipen

Dhimitër Pasko lindi më 13 shtator 1907 në Pogradec, në brigjet e liqenit që do t'i jepte më vonë emrin letrar. Studimet e larta i kreu në Akademinë e Shkencave të Larta Ekonomike të Bukureshtit (1928–1933), ku mori doktoratën në shkencat bankare e monetare më 1931, me vlerësimin «Diplomam Magnam cum Laude». Rumania e viteve '30 ishte për të njëkohësisht vend pune dhe shkollë letrare: shërbeu si nëpunës i lartë në Ministrinë e Financave rumune dhe drejtoi degë të Bankës Kombëtare në Bukuresht e Çernovic.

Më 1942 u kthye pranë atdheut si këshilltar për çështjet monetare në Bankën Kombëtare Shqiptare. Katër vjet më vonë, në gusht 1946, dha dorëheqjen pas mosmarrëveshjeve mbi kursin e këmbimit — një veprim që tregonte një njeri të pagatuar për t'u përkulur. Ekonomia i dha bukën; letërsia shqipe i mori jetën.

Netët shqiptare: lindja e një proze

Vëllimi Netë shqiptare (1938) shënoi hyrjen e një zëri të ri në prozën shqipe. Rrëfimet e Kutelit rridhnin drejt e nga gjuha e gojës — nga fshati, kafeneja, udha e karvanit — por të skalitura me një kujdes stilistik që i ngriste në letërsi të mirëfilltë. Ndoqën Ago Jakupi e të tjera rrëfime (1943), vëllimi me vjersha Sulm e lot (1943) dhe Kapllan Aga i Shaban Shpatës (1944). Bashkë me Ernest Koliqin në veri, Kuteli njihet si një nga themeluesit e prozës moderne shqipe: dy shkrimtarë që, secili nga skaji i vet i botës shqiptare, e shndërruan tregimin popullor në formë letrare.

Tregime të moçme shqiptare: kujtesa e një populli të mbledhur në libër

Kryevepra e tij më e dashur, Tregime të moçme shqiptare (1965), rimori legjendat dhe këngët e vjetra — Rozafën, Kostandinin e Dorutinën, kreshnikët e maleve — dhe i ridha shqipes së shkruar me solemnitetin e një kroniku. Këtu duket qartë puna e vërtetë e Kutelit: mbledhja e kujtesës së shpërndarë të një populli pa shtet, të ruajtur me shekuj vetëm në gojë e në oda, dhe ngërthimi i saj në një kanon të vetëm letrar. Ajo çka Kanuni bënte për ligjin dhe besa për fjalën, proza e Kutelit e bëri për tregimin: e mblodhi rrjetin e shpërndarë të një identiteti dhe e bëri të lexueshëm si tërësi.

Përkthyesi: një dritare shqipe drejt botës

Ndoshta askund Kuteli nuk qe më i domosdoshëm se në përkthim. Nga rusishtja solli Nikolaj Gogolin, Ivan Turgenievin, Maksim Gorkin, Ivan Krilovin e Mihail Saltikov-Shçedrinin; nga rumanishtja Mihai Emineskun dhe Mihail Sadovjanun; nga letërsia botërore edhe Pablo Nerudën e Pol Elyarin. Për një lexues shqiptar të mesit të shekullit XX, biblioteka botërore hynte në shtëpi përmes dorës së tij. Përkthyesi këtu s'ishte thjesht ndërmjetës gjuhësh: ai zgjeronte vetë kufijtë e asaj që shqipja mund të thoshte, duke provuar se gjuha e një kombi të vogël mund të mbante peshën e letërsisë së madhe.

Armik i popullit: burgu, Maliqi dhe heshtja

Regjimi komunist nuk e fali pavarësinë e tij. Më 16 maj 1947 Kuteli u arrestua si «armik i popullit» dhe u dënua me pesë vjet burg. E dërguan në kampin e punës së detyruar në Vloçisht, ku të burgosurit thanin kënetën e Maliqit — ferri i baltës që gëlltiti shumë intelektualë të brezit të tij. U lirua me falje në maj 1949, por çmimi ishte i qartë: nga aty e tutje emri i tij u fshi nga letërsia dhe u lejua vetëm si përkthyes në shtëpitë botuese shtetërore, deri në vdekje.

Dhimitër Pasko vdiq në Tiranë më 4 maj 1967, i heshtur zyrtarisht por i palënë kurrë nga lexuesit. Vepra e tij e vërtetë — romani E madhe është gjëma e mëkatit — do të botohej vetëm më 1993, pas rënies së regjimit. Fati i tij është tipar i një brezi të tërë: shkrimtarë që ndërtuan gjuhën letrare shqipe dhe u thyen pikërisht nga shteti që kjo gjuhë duhej ta shërbente. Por libri mbeti. Dhe përderisa lexohet, proza që Kuteli i dha shqipes vazhdon ta bëjë punën për të cilën ai e pagoi kaq shtrenjtë: ta mbajë të tërën kujtesën e një populli.