Sevasti Qiriazi: gruaja që hapi shkollën e parë shqipe për vajza

Sevasti Qiriazi (Manastir, 24 shkurt 1871 — Tiranë, 30 gusht 1949) ishte mësuesja e parë shqiptare me diplomë dhe themeluesja e shkollës së parë shqipe për vajza, të cilën e çeli në Korçë më 23 tetor 1891. Katër vjet pasi Pandeli Sotiri kishte hapur Mësonjëtoren e djemve në po atë qytet, Sevastia hapi derën tjetër që kombit i mungonte: atë ku edhe vajzat mësonin të lexonin e të shkruanin në gjuhën e vet. E shkolluar në kolegjet amerikane të Stambollit dhe e mbajtur nga i njëjti rrjet mërgimi e misionarësh që ushqeu gjithë Rilindjen, ajo s'ishte thjesht një mësuese — ishte një grua që i mori një populli të tërë të drejtën për ta shkolluar gjysmën e vet të harruar. Bashkë me motrën Parashqevi Qiriazin mbeti në kujtesë si «Motra Qiriazi», nëna e arsimit femëror shqiptar.

Familja Qiriazi: një nyjë ungjillore mbi kufij

Sevastia lindi më 1871 në Manastir — qyteti ku shtatëmbëdhjetë vjet më vonë do të mblidhej Kongresi që njësoi alfabetin shqip — në një familje ortodokse që rrezatoi një ndikim krejt jashtë përpjesëtimit me numrin e saj. Vëllai i madh, Gjerasim Qiriazi (1858–1894), ishte pastor protestant i shkolluar te Robert College e Stambollit, predikues, folklorist dhe njëri prej atyre që mbajtën gjallë idenë se shqipja mund të ishte gjuhë e shkollës e e faltores. Ishte pikërisht ky vëlla që i çeli motrës rrugën drejt arsimit perëndimor, në një kohë kur një vajzë shqiptare rrallë shkonte më tej se pragu i shtëpisë.

Familja Qiriazi qëndronte në një nyjë të veçantë të rrjetit rilindas: aty ku takoheshin diaspora, kolegjet amerikane të kryeqytetit osman dhe misionaret protestante që kërkonin Bibla në gjuhët e popujve. Ky takim s'ishte rastësi — ishte po ai aparat trans-perandorak që i solli Korçës abetaret e para dhe që tani do t'i jepte një vajze nga Manastiri mjetet për të kthyer një ide në një shkollë të vërtetë.

Nga Manastiri te kolegji i Stambollit

Arsimin e parë Sevastia e mori — si gjithë të krishterët ortodoksë të kohës — në greqisht, gjuha e vetme që i lejohej shkollës. Më pas kaloi në shkollën protestante amerikane të Manastirit, ku u diplomua në korrik 1888. Po atë vit, me ndërmjetësimin e vëllait Gjerasim, u regjistrua te American College for Girls i Stambollit — kolegji femëror i lidhur me Robert College, institucioni më i përparuar ku mund të arsimohej një grua në perandori. Aty studioi tri vjet dhe u diplomua më 1891 me gradën Bachelor, duke u bërë shqiptarja e parë me arsim të lartë dhe e para me diplomë të stilit perëndimor.

Kthimi i saj në atdhe s'ishte kthim personi, ishte kthim mjeti. Çdo Rilindje tjetër e kohës — greke, bullgare, serbe — kishte tashmë brezin e vet të mësueseve; shqiptarëve u mungonte. Sevastia u kthye për ta plotësuar këtë mungesë, e vetëdijshme se pa gruan e shkolluar, gjysma e kombit do të mbetej jashtë gjuhës së vet.

23 tetori 1891: shkolla e vashave

Më 23 tetor 1891, në Korçë, Sevasti Qiriazi çeli shkollën e parë shqipe për vajza — të parën kudo në botën shqiptare. Ideja kishte lindur nga shembulli i Mësonjëtores së djemve, të hapur më 1887; lejen e vështirë prej Stambollit e siguruan me ndihmën e misionarëve amerikanë e anglezë dhe të Naim Frashërit, ndërsa organizimin praktik e mbajti vëllai Gjerasim. Nga viti 1892 drejtimin e mori vetë Sevastia, dhe pak më vonë iu bashkua si mësuese motra Parashqevia — që andej do të nisej për t'u bërë e vetmja grua në Kongresin e Manastirit të 1908-s.

Shkolla mbante mesatarisht rreth dyzet e shtatë nxënëse në vit — numër i vogël në letër, i pamatshëm në peshë. Për herë të parë vajzat shqiptare mësonin abecenë, historinë e këngët në gjuhën e nënës, jo në atë të Patriarkanës. Dhe pikërisht si Mësonjëtorja e djemve, edhe kjo shkollë u pa si kërcënim: kleri grek dhe pushteti osman e shihnin arsimimin e vajzave në shqip si sfidë ndaj kontrollit të tyre mbi shpirtrat e ardhshëm të popullit. Shkolla mbijetoi njëzet e tri vjet — më gjatë se shumë institucione të shtetit — derisa lufta dhe armiqësia lokale e mbyllën më 1914.

Mërgimi, Instituti Qiriazi dhe trashëgimia

Vitet e luftës e shpërngulën. Pasi u martua me publicistin Kristo Dako më 1910, Sevastia iku nga Shqipëria e trazuar rreth 1914–1915, kaloi nga Bukureshti e Sofja dhe mbërriti në Shtetet e Bashkuara, ku u vendos në Masaçusets dhe ndihmoi revistën atdhetare Ylli i Mëngjesit. U kthye në atdhe më 1921 dhe, bashkë me të shoqin e me motrën Parashqevi, themeloi më 1922 Institutin Qiriazi në Tiranë — një shkollë moderne për vajza që u zhvendos më 1927 në Kamëz. Kur shteti shqiptar shtetëzoi arsimin privat më 1933, edhe ky institut u mbyll; por breza mësuesesh kishin dalë tashmë prej tij.

Sevasti Qiriazi vdiq më 30 gusht 1949 në Tiranë dhe u varros në Sharrë. Regjimi që erdhi pas saj do ta priste familjen Dako me përndjekje, dhe emri i saj do të mbetej për vite në hije. Por institucioni mbeti. Sot, kur një vajzë shqiptare hyn në klasë me të drejtën e vetëkuptueshme për t'u shkolluar në gjuhën e vet, ecën mbi një derë që një grua nga Manastiri e hapi më 1891 — e para që besoi se një komb nuk çlirohet vetëm duke i mësuar djemtë të lexojnë, por duke ua mësuar këtë të gjithëve.