Gjirokastra: qyteti i gurtë mbi luginën e Drinos

Ka qytete që i ndërton njeriu dhe ka qytete që i ndërton guri. Gjirokastra është e dyta. E ngjitur në shpatin e malit të Gjerës, mbi luginën e Drinos, ajo nuk shtrihet — ajo ngjitet: shtëpi mbi shtëpi, çati guri mbi çati guri, derisa i tërë qyteti duket si një kala e vetme që i ka dalë kalasë. Udhëtarët e vjetër e quajtën «qyteti i gurtë»; banorët e dinin thjesht si vendin ku edhe kulmi i shtëpisë është prej rrasash, ku dimri kalon i ftohtë dhe i fortë, dhe ku çdo mur mban mend më shumë sesa thotë.

Argyrokastron: kalaja e argjendtë mbi Drino

Emri i qytetit vjen nga greqishtja mesjetare — argyrón (argjend) dhe kástron (kala): «kalaja e argjendtë». Nën këtë formë, Argyrókastron, qyteti shfaqet për herë të parë në kronikat historike më 1336, te vepra e perandorit bizantin Joan VI Kantakuzenit. Por vendbanimi është shumë më i vjetër se emri i tij i shkruar: lugina e Drinos, e mbrojtur nga malet dhe e hapur drejt Jonit, ka qenë udhëkryq banimi që në antikitet. Qyteti i sotëm u rrit rreth kalasë, në lartësinë rreth 300 metra, aty ku shtegu detyron kalimtarin të ngadalësojë dhe të paguajë me sy haraçin e lartësisë.

Nga sanxhaku osman te qyteti i tregtarëve

Pas pushtimit osman më 1418, Gjirokastra u bë qendër administrative — deri më 1419 ishte selia e sanxhakut të Shqipërisë. Gjatë pesë shekujve osmanë ajo u shndërrua nga një qytet me shumicë të krishterë në një qytet me shumicë myslimane dhe në një nga vatrat kryesore të bektashizmit në jug. Udhëtari osman Evlija Çelebi, që e vizitoi më 1670, shënoi rreth 2.000 shtëpi të shpërndara në tetë lagje — një metropol malor sipas masës së kohës. Pasuria e tregtarëve dhe e agallarëve vendas u derdh pikërisht aty ku e shohim sot: në gurin e shtëpive. Në Gjirokastër, statusi nuk matej me ar të fshehur, por me kullë të ngritur.

Kulla si kod: arkitektura e gurit

Shtëpia gjirokastrite nuk është vetëm banesë — është një deklaratë. E ngritur deri në pesë kate, me mure të trasha guri, me çati të sheshta prej rrasash të latuara dhe me kulla mbrojtëse, ajo e mban familjen si një fis brenda një fortese të vogël. Kati përdhes ishte për ruajtje dhe stera; katet e sipërme për jetesë; dhe lart, oda e madhe e miqve — dyshekliku — ku dritarja, oxhaku dhe tavani i gdhendur thoshin gjithçka pa fjalë. Perla e këtij zanati është Shtëpia e Zekateve, e ndërtuar më 1811–1812, me dy kulla binjake dhe një fasadë të dyfishtë me harqe — një nga kullat më madhështore që ruhen kudo në trevat shqiptare. Sot mbi 500 shtëpi të qytetit janë shpallur monumente kulture. Kjo densitet — një qytet i tërë ku vetë materiali është dëshmi — është arsyeja pse Gjirokastra u njoh si model i ruajtur i arkitekturës urbane osmane në Ballkan.

Kalaja, sahati dhe avioni

Mbi qytet rri kalaja — një nga fortesat më të mëdha të gadishullit, me pesë kulla, kishë, sterë uji, stalla dhe një kullë sahati që u bë simboli i siluetës së qytetit. Sot brenda saj është Muzeu Kombëtar i Armëve, ku artileria e vjetër tregon shekuj rrethimesh e qëndrese. Në oborr ruhet edhe një kuriozitet i Luftës së Ftohtë: një avion ushtarak amerikan, i detyruar të ulej mbi territorin shqiptar në vitet '50 dhe i mbajtur më pas si trofe nga regjimi komunist — një copë e tensionit botëror e ngecur në gurin e një qyteti të vogël jugor. Në kala mbahet çdo pesë vjet Festivali Folklorik Kombëtar, i nisur më 1968: aty, mes mureve, mblidhen këngëtarët e të gjitha trevave shqiptare.

Guri që këndon: iso-polifonia

Gjirokastra nuk është vetëm trashëgimi e prekshme. Ajo është kryeqyteti shpirtëror i iso-polifonisë — kënga shumëzërëshe pa vegla e jugut, ku një zë e nis, të tjerët e ndjekin dhe grupi mban «ison», tingullin e vazhdueshëm mbi të cilin ngrihet melodia. Është një trashëgimi e njohur nga UNESCO si kryevepër e trashëgimisë jonë shpirtërore, dhe skena e saj natyrore është pikërisht kalaja e Gjirokastrës gjatë festivalit. Kështu qyteti mban dy pasuri që flasin me njëra-tjetrën: gurin që qëndron dhe zërin që kalon — arkitekturën e ndërtuar dhe arkitekturën zanore, të dyja të ngritura mbi të njëjtin parim: shumë pjesë të veçanta të mbajtura bashkë nga një rregull i heshtur.

Kronikë në gur: qyteti si letërsi

Asnjë qytet shqiptar nuk është shkruar aq thellë sa Gjirokastra, sepse aty lindi Ismail Kadare (1936–2024), shkrimtari më i madh i letrave shqipe moderne. Romani i tij Kronikë në gur e bëri qytetin protagonist: rrugët e pjerrëta, çatitë e gurta, sterat, plakat e lagjes dhe frika e luftës u ngritën në mit letrar që u lexua në dhjetëra gjuhë. Në të njëjtin qytet, pak dekada më parë, kishte lindur edhe Enver Hoxha (1908–1985) — dhe historia e Gjirokastrës e mban këtë të vërtetë ashtu siç e mban gurin: pa e fshehur. Sepse një qytet nuk zgjedh bijtë që i lind; ai ruan të gjithë kujtesën, edhe atë të vështirë, dhe ua lë brezave detyrën ta lexojnë.

Njohja botërore

Më 2005, UNESCO e përfshiu Gjirokastrën në Listën e Trashëgimisë Botërore si dëshmi e rrallë e një qyteti të ruajtur mirë të periudhës osmane; më 2008, vendi u zgjerua për të përfshirë edhe Beratin, duke krijuar sitin e përbashkët «Qendrat Historike të Beratit dhe Gjirokastrës» (nr. 569). Binjakëzimi nuk është rastësi: janë dy qytete-muze që dëshmojnë, secili në gurin e vet, se si një bashkësi shqiptare mund ta ruajë formën e vet urbane të paprekur përmes perandorive. Gjirokastra qëndron sot ashtu siç e ndërtoi: e ngjitur, e ftohtë, e gurtë dhe e patrembur — një kala që u bë qytet dhe një qytet që kurrë s'e harroi se dikur ishte kala.