Pogradeci

Pogradeci rri në bregun jugor të Liqenit të Ohrit, nën kodrën ku ilirët rrethuan me mure një vendbanim në shekullin IV para Krishtit. Emri i tij është sllav dhe, sipas Elsie-t, do të thotë pranë qytetit: kujtim i vendbanimit të vjetër mbi kodër. Nga kjo buzë liqeni dolën dy nga zërat më të kulluar të letërsisë shqipe, Lasgush Poradeci dhe Mitrush Kuteli; këtu u çel më 14 mars 1887 një nga shkollat e para shqipe, dhe në ujërat e tij rron korani, trofta endemike e liqenit.

Pse ka rëndësi

• Pogradeci është qyteti kryesor i bregut shqiptar të Liqenit të Ohrit, të cilin UNESCO-ja e quan një liqen që ka ekzistuar pa ndërprerje dy deri në tre milionë vjet; më 2019 pjesa shqiptare e liqenit, bashkë me gadishullin e Linit, u përfshi në pronën e trashëgimisë botërore të Ohrit.
• Në krahinën e tij, te Selca e Poshtme, ndodhen varret monumentale të një qyteti ilir të shekujve IV–III para Krishtit, të gdhendura në shkëmb, të cilat Shqipëria i ka vënë në listën paraprake të UNESCO-s.
• Pogradeci është vendlindja e Lasgush Poradecit dhe e Mitrush Kutelit; sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Pogradecit ka 46.070 banorë.

Liqeni, enkelejtë dhe kalaja mbi qytet

Liqeni i Ohrit, Lacus Lychnidus i antikitetit, rri 695 metra mbi detin dhe ushqehet në masë të madhe nga burime që vijnë nëntokë nga Liqeni i Prespës. Për sipërfaqen e tij burimet nuk pajtohen: Britannica jep 347 kilometra katrorë, Robert Elsie 363, prej të cilëve 111,4 në Shqipëri. Me 286 metra thellësi, është liqeni më i thellë i Ballkanit. Uji i tij del në bregun verior, te Struga, dhe bëhet Drini i Zi. Bregu është banuar herët: UNESCO-ja shënon në ujërat e cekëta të liqenit tri vende me banesa parahistorike mbi shtylla, dhe vende të ngjashme edhe në skajet e tij perëndimore. Në kohët ilire, shkruan Elsie, krahina banohej nga një fis i quajtur enkelej, njerëzit e ngjalës.

Mbi qytetin e sotëm, në një kodër rreth 200 metra të lartë, gjurmët më të hershme të banimit i përkasin shekullit V para Krishtit, kur vendbanimi ishte ende i hapur. Në shekullin IV para Krishtit u rrethua me mure dhe u bë një qendër e vogël qytetare, banorët e së cilës merreshin me bujqësi, peshkim e zeje. Në gjysmën e dytë të shekullit II para Krishtit, gjatë luftërave mes ilirëve, romakëve e maqedonasve, e dogji një zjarr i fuqishëm, që gërmimet e kanë gjetur si një shtresë hiri. Gjatë paqes romake vendbanimi u ringrit pa mure; muret u ngritën sërish në shekullin IV pas Krishtit, kur nisën dyndjet. Në shekullin IX, kur vendbanimi u shkatërrua nga dyndjet sllave, banorët e lanë kodrën dhe zbritën të jetojnë në rrëzë të saj; bashkia e sotme e shpjegon emrin Pogradec pikërisht me këtë zbritje, si vendbanimi nën qytetin e vjetër. Kalaja është monument kulture i kategorisë së parë që nga viti 1973.

Në perëndim të liqenit, gadishulli i vogël i Linit ruan rrënojat e një kishe paleokristiane të themeluar në mesin e shekullit VI. E zbuluan më 1967 punonjësit e muzeut të Pogradecit; kishte shtatë mjedise, të gjitha me dysheme mozaiku: zogj që çukisin rrushin, gërsheta, skena nga bota ujore, bimë e kafshë, madje edhe bletë, motiv që rrallë haset gjetkë. UNESCO-ja i lidh mozaikët e Linit me ato të bazilikave të hershme të Ohrit dhe sheh te të dyja një traditë të vetme kulturore, ndërsa baptisteri i saj me planimetri qendrore, shkruan bashkia e Pogradecit, ka shok të llojit të vet vetëm baptisterin e Butrintit. Një zjarr i shekujve X–XI e rrafshoi kishën deri në themel.

Selca e Poshtme: qyteti i princave të Dasaretisë

Dyzet e dy kilometra në veriperëndim të Pogradecit, në krahinën e Mokrës, kodra e Gradishtës mbi fshatin Selcë e Poshtme mban gjurmët e qytetit ilir që ishte kryeqendra antike e luginës së sipërme të Shkumbinit. Banimi në majë të kodrës nis që në neolitin e vonë, por si qytet, shkruan Elsie, Selca u ngrit nga fiset ilire në fillim të shekullit IV para Krishtit, mbi një majë 1.040 metra të lartë. Kulmin e arriti nga shekulli IV para Krishtit deri në shekullin I pas Krishtit; sipas bashkisë, me lagjet dhe nekropolin zinte atëherë 18 hektarë, me një akropol prej gjashtë hektarësh, dhe ishte qendër zejtarie, tregtie, ushtarake e administrative; dosja që Shqipëria i dorëzoi UNESCO-s e quan qendër të rëndësishme prodhimi, tregtie dhe administrimi të krahinës ilire të Dasaretisë. Fuqia e saj vinte nga rruga: qyteti kontrollonte udhën që lidhte krahinat e brendshme ilire me ato rreth Liqenit të Ohrit.

Fama e Selcës janë varret. Në faqen lindore të kodrës, mes akropolit dhe lagjeve të jashtme, gërmimet kanë nxjerrë pesë varre monumentale të shekujve IV–III para Krishtit: katër të gdhendura në shkëmb, që dosja e UNESCO-s i përshkruan si krijime origjinale në rendin jonik, dhe një të pestë të ndërtuar me qemer guri. Në njërin prej tyre, i ripërdorur në fund të shekullit II para Krishtit, u gjet një pajë e pasur me armë, enë bronzi e balte, stoli ari dhe embleme me skena luftimesh mitologjike. Sipas Elsie-t, varret u zbuluan më 1948 dhe u gërmuan ndërmjet viteve 1969 dhe 1972; dosja e UNESCO-s i jep gërmimet e kodrës në vitet 1964–1972. Rënien e qytetit e solli po rruga që e kishte ngritur: kur romakët hapën Via Egnatian, trafiku kaloi përmes Qafës së Thanës dhe e la Selcën mënjanë. Që nga viti 2010 zona është zonë arkeologjike e mbrojtur me ligj.

Mokra, Skënderbeu dhe piktorët Zografë

Mokra, krahina malore e rrethit të Pogradecit ku lind Shkumbini, hyn në histori me luftërat e Skënderbeut: në tetor të vitit 1445 një ushtri osmane u thye në pllajën e Mokrës pranë Pogradecit, një nga dy sulmet që arbërit i zmbrapsën pas fitores së qershorit 1444 në Dibër. Evlija Çelebiu, që kaloi aty më 1670, e shënoi shkurt si Pogradas. Në fund të sundimit osman, sipas bashkisë së sotme, treva varej nga sanxhaku i Ohrit brenda vilajetit të Manastirit.

Shekulli XVIII i dha Mokrës dy piktorë. Vëllezërit Kostandin dhe Athanas Zografi, ikonografë e afreskistë të traditës ortodokse, punuan ndërmjet viteve 1741 dhe 1783 në kishat e Korçës, të Ardenicës, të Voskopojës, të Vithkuqit, të Beratit dhe të Malit Athos.

14 marsi 1887: shkolla e Gushove

Pogradeci hyri në Rilindje përmes shkollës. Sipas Lasgush Poradecit, i cili ia kushtoi asaj një shkrim më vete, shkolla shqipe e qytetit u çel më 14 mars 1887 dhe ishte e dyta në vend pas Mësonjëtores së Korçës. Nismëtarë ishin dy vëllezër, Ndini dhe Sotir Gusho, që qytetarët i thërrisnin Ndinka Shqiptari dhe Sotirka Shqiptari; poeti i kujton si xhaxhain dhe të atin e vet. Mësuesi i parë qe Koço Sotiri, vëllai i Pandeli Sotirit, mësuesit të parë të Korçës. Kundërshtarët e quanin mason, sepse shpërndante nëpër popull Ungjijtë shqip të Kostandin Kristoforidhit; Lasgushi shkruan se Koçoja u dënua me burg dhe vdiq në mjerim, rrugëve të Manastirit, më 1909. Më 1908 Pogradeci çeli edhe klubin e vet shqiptar. Shtëpia ku u mbajt shkolla rri sot në Lagjen e Burimave, lagjen më të vjetër të qytetit, pjesë e qendrës historike që qeveria e shpalli të tillë më 2015.

Nga Tushemishti, fshati pranë qytetit, doli Gjergj Pekmezi (1872–1938), gjuhëtari që studioi në Manastir, në Beograd e në Vjenë. Në vjeshtën e vitit 1913 punoi për komisionin e kufirit në jug të Shqipërisë, dhe më 1916 ishte ndër anëtarët kryesorë të Komisisë Letrare Shqipe në Shkodër. Po atë vit, në tetor 1916, kur Themistokli Gërmenji erdhi në Pogradec për të kërkuar ndihmë austriake, qytetin e mbanin trupat austriake e bullgare.

Dy shkrimtarë të liqenit

Lasgush Poradeci, me emrin e vërtetë Llazar Gusho, lindi në Pogradec më 27 dhjetor 1899. Ndoqi shkollën rumune të Manastirit deri më 1916 dhe një shkollë të mesme franceze në Athinë deri më 1920, pastaj shkoi në Bukuresht, ku u miqësua me Asdrenin dhe më 1922 e zëvendësoi si sekretar të kolonisë shqiptare. Botoi vargje edhe në «Dielli» të Bostonit. Një bursë e qeverisë së Fan Nolit e çoi më 1924 në Graz, ku mbrojti doktoratën në maj 1933. Dy librat e tij, «Vallja e yjve» (1933) dhe «Ylli i zemrës» (1937), Elsie i quan po aq revolucionarë për vargun shqip sa «Vargjet e lira» të Migjenit. Në zemër të poezisë së tij është uji i Liqenit të Ohrit. Nën diktaturë u mbyll te përkthimi; verat e fundit i kaloi në Pogradec, në një shtëpizë të rrënuar, duke punuar kopshtin dhe duke shëtitur buzë liqenit me qenin. Vdiq në varfëri të plotë në Tiranë më 12 nëntor 1987.

Mitrush Kuteli, emri letrar i Dhimitër Paskos, lindi në Pogradec më 13 shtator 1907, studioi në një kolegj tregtar rumun në Selanik dhe ekonomi në Bukuresht, ku u diplomua më 1931 dhe në shkurt 1934 mori doktoratën me një disertacion mbi sistemet bankare të Ballkanit. Libri i tij i parë, «Netë shqiptare» (Bukuresht, 1938), mblodhi tetë rrëfime për jetën e fshatit në Pogradec e rrethina; po ai u kujdes që më 1937 të dilte «Ylli i zemrës» i Lasgushit. Më 15 shkurt 1944 themeloi me tre shkrimtarë të tjerë «Revistën letrare», ndërsa po atë vit botoi «Poemë kosovare». Pasi kundërshtoi bashkimin doganor e monetar me Jugosllavinë dhe, siç thuhet, foli kritikisht për ripushtimin serb të Kosovës, u arrestua më 16 maj 1947 dhe, sipas Fjalorit Enciklopedik të Viktimave të Terrorit Komunist, u dënua me pesë vjet burg. Një kohë e mbajtën në kampin e Vloçishtit pranë Korçës, ku të burgosurit thanin kënetën e Maliqit; në pranverën e vitit 1949 u lirua me falje. I liruar, u lejua të punonte vetëm si përkthyes. Vdiq në Tiranë më 4 maj 1967. Sot të dy rrinë në qendër të Pogradecit si shtatore: ajo e Lasgushit u përurua më 2006, ajo e Kutelit më 2010.

Fronte të huaja, hekurudha dhe pushimet e diktaturës

Edhe Lufta e Dytë Botërore e gjeti Pogradecin mbi vijën e frontit: në fund të vitit 1940, duke ndjekur ushtrinë italiane të thyer në Greqi, forcat greke pushtuan Gjirokastrën, Leskovikun, Korçën dhe Pogradecin; pozicionet greke në Shqipëri u braktisën kur Gjermania sulmoi Greqinë më 6 prill 1941.

Pas luftës, shkruan bashkia, Pogradeci u bë qendër e rëndësishme e turizmit dhe e industrisë minerare; Elsie e quan qendër të turizmit të brendshëm shqiptar para dhe gjatë diktaturës komuniste. Pranë tij, te Guri i Kuq, ka rezerva hekur-nikeli, ndërsa krom gjendet edhe në rrethina. Hekurudha që nisej nga Durrësi, e ndërtuar sipas Elsie-t për të eksportuar mineralin e minierës së madhe pranë qytetit, u zgjat në mars të vitit 1974 deri te minierat e Përrenjasit dhe më pas, përmes një tuneli, deri te Guri i Kuq.

Pogradeci sot

Sipas regjistrimit të INSTAT-it të shtatorit 2023, bashkia e Pogradecit ka 46.070 banorë; 6.982 prej tyre janë nën 15 vjeç dhe 9.416 janë 65 vjeç e më shumë, pra rreth një në pesë banorë. Në vitet pas rënies së komunizmit popullsia e Pogradecit u shtua me shpejtësi, dhe bashkë me të u rrit ndotja bakteriale para qytetit, shkruan një studim i vitit 2010 për kërcënimet ndaj liqenit. I njëjti studim e quan peshkimin e tepruar një nga goditjet kryesore për ekosistemin, sidomos për koranin, Salmo letnica, troftën endemike të Ohrit, dhe shënon se një shoqatë për menaxhimin e peshkimit u krijua në Pogradec vetëm më 2002.

Korani piqet pas pesë a gjashtë vjetësh, lëshon vezët në janar e shkurt dhe mund të arrijë 76 centimetra e 6,5 kilogramë; Lista e Kuqe e IUCN-së, në vlerësimin e marsit 2024, e rendit si lloj të rrezikuar. UNESCO-ja numëron në liqen mbi 200 lloje bimësh e kafshësh që nuk gjenden gjetkë, mes tyre 17 lloje endemike peshqish me dy lloje troftash. Prona e trashëgimisë botërore e Ohrit u regjistrua më 1979 për natyrën dhe një vit më vonë për kulturën, dhe zgjerimi i vitit 2019 përfshiu më në fund edhe pjesën shqiptare të liqenit. Elsie e lidhte potencialin e zhvillimit të qytetit me një kusht të qartë: që plazhi dhe uji të mbrohen nga ndotja që shtohet.