Kongresi i Beratit: kisha ortodokse shqiptare shpall autoqefalinë (1922)

Në ditët e para të vjeshtës të vitit 1922, në lagjen e vjetër të Mangalemit në Berat, u mblodhën rreth tridhjetë e tre delegatë, të ardhur nga afro shtatëmbëdhjetë rrethe të vendit — nga dy për secilin — për të marrë një vendim që shekuj me radhë ishte quajtur i pamundur: t'i jepnin fesë ortodokse të popullit të tyre një shtëpi shqiptare. Kongresi u mblodh në shtator 1922 dhe punimet kulmuan më 17 shtator, kur u shpall zyrtarisht autoqefalia e Kishës Ortodokse Shqiptare — akti që, për herë të parë, e çlironte hierarkinë fetare të ortodoksëve shqiptarë nga varësia shekullore prej Patrikanës Ekumenike të Kostandinopojës dhe e vendoste gjuhën shqipe në vetë altarin.

Rrethanat: një shtet i ri, një kishë e huaj

Shqipëria kishte dalë nga lufta e madhe si shtet i brishtë, ende duke kërkuar kufij e njohje. Por besimtarët ortodoksë të jugut — në Korçë, Gjirokastër, Berat, Vlorë — vazhdonin t'i drejtoheshin një hierarkie kishtare që fliste greqisht dhe përgjigjej para Fenerit të Stambollit, jo para Tiranës apo Korçës. Ishte një anomali që kombi i ri s'mund ta linte pa u prekur: si mund të quhej shtet sovran ai që faltoret e tij i kishte nën një administratë të huaj? Iniciativën për të thirrur një kongres kombëtar ortodoks e mori Kostë Paftali, kryebashkiaku i Durrësit, i cili, bashkë me klerikë e patriotë të tjerë, organizoi mbledhjen e delegatëve nga e gjithë trevat ortodokse të vendit.

Punimet: një statut, një kryesi, një gjuhë

Kongresin e drejtoi Josif Qirici. Nën kryesinë e tij, arkimandriti Visarion Xhuvani shpalli autoqefalinë e kishës dhe u zgjodh vetë mitropolit i Durrësit — shpërblim për një prej zërave më të vendosur të lëvizjes. Kongresi zgjodhi edhe një Këshill të Lartë drejtues, të kryesuar nga Vasil Marko nga Pogradeci, me seli në Korçë, qytetin që tashmë ishte bërë djep i lëvizjes kombëtare fetare. U miratua statuti i parë i kishës dhe u vendos parimi qendror: shërbesat fetare mund të kryheshin në gjuhën shqipe. Ishte, në thelb, një revolucion i qetë — jo me armë, po me libra liturgjikë të përkthyer dhe me guximin për ta thënë lutjen në gjuhën e nënës.

Kodi i gjuhës: nga Bostoni te Korça

Ky moment nuk lindi nga asgjë. Katërmbëdhjetë vjet më parë, më 22 mars 1908, në një sallë të vogël në Boston, Fan Noli kishte kremtuar liturginë e parë shqip — akt që në atë kohë dukej thjesht një gjest i diasporës, larg vëmendjes së pushteteve. Kongresi i Beratit ishte plotësimi institucional i atij gjesti: impulsi i periferisë — i emigrantëve që s'e duronin dot të luteshin në një gjuhë të huaj — u bë tani institucion shtetëror në atdhe. Gjuha, jo dogma, ishte kodi që lidhte Bostonin me Beratin. Vlen të theksohet qartë: Fan Noli ishte figurë udhëheqëse e gjithë lëvizjes, por s'u shugurua peshkop në kongresin e 1922-shit. Shugurimi i tij erdhi një vit më vonë, më 21 nëntor 1923, në kishën e Shën Gjergjit në Korçë, nga peshkopi Hierotheu (Jerotheu) — atëherë Noli u bë Peshkop i Korçës dhe Mitropolit i Durrësit, dhe kreu (primati) i kishës autoqefale.

Pritja e gjatë: heshtja e Stambollit dhe Tomosi i 1937-s

Patrikana Ekumenike e Kostandinopojës nuk e njohu autoqefalinë e shpallur në Berat. As në 1922, as në vitet që pasuan. Kisha shqiptare vazhdoi të funksiononte de facto si autoqefale — me statutin e vet, me kryesinë e vet, me shërbesat në shqip — ndërsa qendra kanonike e lashtë vononte njohjen zyrtare vit pas viti. Tomosi i autoqefalisë erdhi më në fund më 12 prill 1937, pesëmbëdhjetë vjet pas Kongresit të Beratit. S'ishte hakmarrje apo padrejtësi e veçantë ndaj shqiptarëve — ishte, thjesht, modeli i njohur i një qendre të madhe që e ngadalëson pranimin e pjekurisë institucionale të një populli të vogël, edhe kur ai popull tashmë e kishte provuar veten me vepra. Kongresi i Beratit mbetet kështu një nga rastet e rralla kur rrjeti gjuhësor e shpirtëror shqiptar — i shtypur për shekuj nga qendra të huaja — u ngrit vetë dhe fitoi një institucion, pa pritur leje.