Thimi Mitko: «Bleta Shqiptare» dhe kujtesa e një kombi

Në vitin 1878, në Aleksandri të Egjiptit, doli nga shtypi një libër i vogël me një titull grek që fshihte një vepër krejt shqiptare: Alvaniki melissa — «Bleta Shqiptare». Ishte përmbledhja e parë e këngëve, përrallave dhe fjalëve të urta të folklorit tosk, mbledhur fjalë për fjalë nga goja e popullit. Njeriu që e ndërtoi këtë koshere kujtese nuk ishte as dijetar universiteti as burrë shteti, por një tregtar pambuku i mërguar në brigjet e Nilit: Efthimi Mitko (1820–1890), i njohur si Thimi Mitko.

Mitko e kuptoi para shumë të tjerëve një të vërtetë të thjeshtë e të rrezikshme: një komb që s'ka ende shtet, s'ka shkolla e s'ka gazetë në gjuhën e vet, e ruan veten para së gjithash në kujtesën gojore — te kënga, te përralla, te proverbi. Prandaj u vu ta mbledhë atë kujtesë me durimin e një terziu që qep pëlhurën copë-copë, para se koha ta shqyente përfundimisht.

Nga Korça, me gjilpërën e terziut

Lindi në Korçë më 1820, i pari nga shtatë fëmijët e Kostë Mitkos, dhe mësimet e para i mori — siç e detyronte koha — në shkollën greke të qytetit. Familja e tij nuk qe e huaj për guximin: xhaxhai i tij, Peti Mitko, kishte qenë ndër krerët e kryengritjes së vitit 1847 kundër reformave të Tanzimatit osman në Korçë e Tepelenë. Më 1850 xhaxha e nip e lanë atdheun, duke shkuar së pari në Athinë, pastaj në Plovdiv e së fundi në Vjenë.

Në kryeqytetin e perandorisë habsburgase, Thimi Mitko ushtroi zanatin e terziut — rrobaqepësit. Por pikërisht aty, larg Korçës, nisi puna që do t'i jepte emrin: sprovat e para për mbledhjen e folklorit shqiptar dhe letërkëmbimi me arbëreshët e Italisë, Jeronim de Radën e Dhimitër Kamardën. Mërgimi, që për shumëkënd qe humbje, për të u bë punishte: larg vendit, ai filloi ta ruante vendin në fjalë.

Egjipti dhe «Vëllazëria e shqiptarëve»

Aty nga mesi i viteve 1860 Mitko u vendos në Egjipt, në Beni Suef, ku ngriti një biznes të suksesshëm në tregtinë e pambukut. Pasuria nuk e largoi nga çështja kombëtare — e financoi atë. Ai ndihmoi me para botime në gjuhën shqipe dhe qe themelues i shoqërisë së parë shqiptare në Egjipt, të quajtur «Vëllazëria e shqiptarëve». Kolonia shqiptare e Egjiptit — tregtarë, mësues, mërgimtarë — u bë kështu një nga nyjat e rrjetit ndërkontinental të Rilindjes, që shtrihej nga Kajroja te Bukureshti dhe nga Sofja te Bostoni.

Ishte ky lloj njeriu i ri që Rilindja i dha kombit: jo feudali dhe as pashai, por tregtari-atdhetar që e vinte fitimin në shërbim të gjuhës e të kujtesës. Për Mitkon, të mbledhësh një këngë ishte po aq punë kombëtare sa të hapësh një shkollë.

«Bleta Shqiptare» — libri i parë i folklorit tosk (1878)

Vepra e jetës së tij doli më 1878 në Aleksandri: Alvaniki melissa, që në shqip njihet si «Bleta Shqiptare». Ishte përmbledhja e parë e mirëfilltë e folklorit tosk — këngë popullore, përralla e fjalë të urta nga Shqipëria e jugut — dhe Mitko e mendoi si dhuratë për bashkatdhetarët e shpërndarë: një libër që t'u tregonte shqiptarëve të Egjiptit prejardhjen, zakonet dhe karakterin e popullit të tyre.

Titulli — «bletë» — nuk qe rastësi. Ashtu si bleta mbledh nektarin lule më lule për ta shndërruar në mjaltë, folkloristi mblodhi vargje gojë më gojë për t'i ruajtur në libër. Mitko besonte se këngët heroike dëshmonin dashurinë e shqiptarëve për atdheun dhe për njëri-tjetrin përtej ndarjeve fetare, sepse kujtesën e ngjarjeve e mbanin gjallë të gjithë bashkë, myslimanë e të krishterë, në të njëjtat këngë. Prandaj i nxiste shqiptarët ta studionin gjuhën amtare, të cilën e quante «ushqimin e parë e të përbashkët që e ringjall popullin».

Rrjeti i letërkëmbimit — një komb që shkruante me vete

Mitko nuk punoi i vetmuar. Nga tavolina e tij në Egjipt u shtri një rrjet i tërë letërkëmbimi që lidhte skajet e botës shqiptare e të albanologjisë evropiane: Jeronim de Rada e Dhimitër Kamarda ndër arbëreshët, Kostandin Kristoforidhi e Abdyl Frashëri brenda Rilindjes, princesha-shkrimtare Dora d'Istria, dhe gjuhëtarët austro-gjermanë Gustav Meyer e Jan Urban Jarník. Kamardës i dërgoi këngë, gjëegjëza e përralla për përmbledhjet e tij; me Meyer-in e Jarníkun, materiali i tij hyri në themelet e studimeve shkencore mbi gjuhën shqipe.

Ky letërkëmbim është dëshmi e një të vërtete që shpesh harrohet: shqiptarët po mendonin, po shkruanin e po vendosnin për veten dekada para se të kishin një shtet. Rrjeti mbante kodin — gjuhën dhe kujtesën — kur institucionet mungonin. Mitko qe një nga nyjat e tij më punëtore.

Kur libri digjej — dhe mbijetonte

Vepra e Mitkos nuk u prit kudo me mirësi. De Rada shënoi se kopje të «Bletës Shqiptare» u dogjën në Greqi — një detaj i vogël që tregon sa i rrezikshëm dukej, për fqinjët e kohës, thjesht një libër me këngë popullore shqipe. Të mbledhësh folklorin e një populli do të thoshte të pohoje se ai popull ekzistonte si komb më vete, me gjuhën, historinë e karakterin e vet; dhe pikërisht kjo nuk pranohej.

Përveç folklorit, Mitko la në dorëshkrim tre fjalorë — greqisht-shqip, shqip-greqisht dhe italisht-greqisht-shqip — përktheu i pari fabulat e Ezopit në shqip, shkroi për Korçën, për zanatet e jetën shoqërore, dhe mbrojti me shkrime prejardhjen e Skënderbeut kundër tezave që e paraqitnin si sllav. I biri i një brezi kalimtar, horizonti i tij politik i takonte kohës së vet; por puna e tij kulturore mbeti pa asnjë hije: ajo i dha kombit provën e parë se e kishte një thesar gojor të denjë për t'u ruajtur.

Trashëgimia

Thimi Mitko vdiq në Beni Suef më 22 mars 1890, i sëmurë nga një tumor i laringut, larg Korçës që s'e pa më. Por «Bleta» e tij nuk vdiq me të. Më 1924, gjuhëtari Gjergj Pekmezi e ribotoi veprën në Vjenë me titullin «Bleta shqypëtare e Thimi Mitkos» — dhe që atëherë ky është emri me të cilin e njeh gjithë bota shqiptare. Nga ajo koshere pinë brezat e mëpasëm të folkloristëve, deri te puna e madhe e Anton Çettës në Kosovë një shekull më vonë.

Sot një shkollë në Gjilan dhe biblioteka që mban emrin e tij e mbajnë gjallë kujtimin. Por monumenti i vërtetë i Thimi Mitkos nuk është prej guri: është çdo këngë popullore që këndohet ende, çdo përrallë që tregohet, çdo fjalë e urtë që kalon gojë më gojë. Terziu i Korçës qepi një pëlhurë kujtese që s'është grisur.