Kongresi i Dytë i Manastirit (1910)

Kongresi i Dytë i Manastirit u mblodh më 2 dhe 3 prill 1910 në Manastir (sot Bitola), me thirrjen e klubit «Bashkimi», si përgjigje e klubeve shqiptare ndaj fushatës xhonturke për ta shkruar shqipen me shkronja arabe. Rreth njëzet e pesë delegatë, shumica myslimanë dhe shumë prej tyre nga Vilajeti i Kosovës, e pranuan alfabetin latin për shkollat shqipe, kërkuan mbrojtje për kishën ortodokse shqiptare dhe caktuan një kongres të ri në Janinë. Më 5 prill, sipas Gawrych-it, Shejhulislami e shpalli shkronjën latine në kundërshtim me sheriatin, dhe deri në fund të vitit ushtria e Turgut pashës kishte mbyllur klube, shkolla e gazeta shqipe.

Pse ka rëndësi

• Ishte përgjigjja e organizuar e lëvizjes kombëtare ndaj përpjekjes për ta ndarë kombin sipas fesë përmes alfabetit: në një sallë ku, sipas një korrespondence të kohës, vetëm dy delegatë ishin të krishterë, u zgjodh shkronja latine.
• Ndryshe nga Manastiri i 1908-s, Dibra dhe Elbasani i 1909-s, ku sipas Pirrakut Kosova kishte qenë e pranishme vetëm simbolikisht, këtu përfaqësimi i Vilajetit të Kosovës ishte mbizotërues.
• Pas tij erdhi shtypja e hapur: fetvaja kundër shkronjës latine, ndalimi i botimeve me shkronja latine dhe mbyllja e shkollave shqipe në vitin 1910, ndërsa kërkesa për shkollën shqipe u rishfaq në programet e kryengritjeve të 1911-s e të 1912-s.

Pas Manastirit të parë: dy alfabete dhe një kundërsulm

Kongresi i Manastirit i nëntorit 1908 nuk kishte caktuar një alfabet të vetëm. Komisioni i tij pranoi dy: një formë të përmirësuar të alfabetit të Stambollit të Sami Frashërit, që ishte më i përhapuri, dhe një alfabet të ri latin, pothuajse të njëjtë me atë të shoqërisë «Bashkimi» të Shkodrës, për shtypin jashtë vendit. Akademia e Shkencave e shpjegon këtë vendim me frikën e përçarjes mes delegatëve, dhe Faik Konica e kishte quajtur atë mbledhje me tallje «një Kongres i shqiptarëve jon-turq». Kongresi la dy detyra: një kongres të ri pas dy vjetësh dhe klubin «Bashkimi» të Manastirit si klub qendror të klubeve shqiptare.

Përgjigjja e pushtetit erdhi shpejt. Komiteti «Bashkim e Përparim» mblodhi më 23–28 korrik 1909 Kongresin e Dibrës, me synimin që ta kthente në tribunë për alfabetin arab; nacionalistët shqiptarë arritën të miratonin përdorimin e shqipes në shkolla e në liturgjinë ortodokse, ndërsa për alfabetin u pranua kompromisi që çdo qytet të zgjidhte vetë mes shkronjës latine e asaj arabe. Në vjeshtë parlamenti osman miratoi ligjin për bandat dhe ligjin për shoqëritë, që ndalonte të gjitha organizatat kombëtare përveç atyre osmane. Shqiptarët vazhduan rrugën e tyre: në shtator 1909 Kongresi i Elbasanit, me rreth 120 pjesëmarrës, vendosi shkronjat latine në të gjitha shkollat dhe hapi rrugën për Shkollën Normale, që nisi më 1 dhjetor.

Fushata e shkronjave arabe, dimri 1910

Në fillim të vitit 1910, shkruan Historia e Shqipërisë e Akademisë (1984), në Stamboll u ngrit Mahfili, një shoqëri e kryesuar nga senatori e kleriku Haxhi Ali Elbasani, që përgatiti abetaret e para shqipe me alfabet arab. Bashkë me Arif Hiqmetin, nënkryetar i klubit të Selanikut, ajo organizoi mitingje kundër shkronjave shqipe në xhamitë e Shkupit, të Manastirit, të Elbasanit e të Gjakovës. Historiani Muhamet Pirraku shënon si të parin atë të Manastirit, më 6 shkurt, me mbështetjen e Rexhep Vokës, myfti nga Tetova, dhe të Hiqmetit, që ai e quan kumanovar; sipas një dokumenti arkivor që sjell Avzi Mustafa, fushata pati sukses vetëm në Ohër, ku u mblodhën rreth tre mijë vetë.

Qytetet shqiptare u përgjigjën në shesh. Më 4 shkurt në Elbasan u mblodhën rreth shtatë mijë qytetarë e fshatarë nga Shpati e katundet përreth. Në Korçë klubi «Dituria» thirri një miting në mbrojtje të abecesë me 12–15 mijë vetë; Akademia e jep më 14 shkurt, Pirraku më 27 shkurt te Shën Ilia: nëse e para është sipas kalendarit të vjetër, janë e njëjta ditë. Më 28 shkurt në Berat populli dogji në mes të qytetit abetaret me shkronja arabe të dërguara nga Stambolli, ndërsa telegrame proteste erdhën nga Gjirokastra, Çamëria, Gramshi, Përmeti, Frashëri, Tepelena, Konica e Leskoviku.

Lufta nuk ishte thjesht shqiptarë kundër turqve. Historiani George Gawrych shënon se shumë shqiptarë myslimanë e parapëlqenin vërtet shkronjën arabe dhe se peticionet për të nuk ishin të pakta; nga ana tjetër, kryeredaktori turk i gazetës «Tanin», Hüseyin Cahid, botoi më 20 janar 1910 një artikull ku mbronte të drejtën e shqiptarëve për ta zgjedhur vetë alfabetin. Në parlament, dhjetë deputetë shqiptarë, mes tyre Ismail Qemali, Shahin Kolonja dhe Hasan Prishtina, i kërkuan Portës t'u garantonte shqiptarëve këtë të drejtë në shkollat shtetërore.

Kongresi në Manastir

Kongresin e thirri këshilli qendror i klubit «Bashkimi» të Manastirit, me rolin e madh të Salih Gjukës, inspektor i arsimit për vilajetin. Sipas Avzi Mustafës, valiu u përpoq ta ndalonte mbledhjen dhe në fund dërgoi aty komisarin e xhandarmërisë. Raporti i konsullit serb në Manastir dhe gazetat «Le Progrès de Salonique» e «Bashkimi» i Shkodrës, që i sjell Pirraku, e japin si të shtunë e të diel, 2 e 3 prill 1910 sipas kalendarit të ri; Akademia shkruan 2 prill. Avzi Mustafa shkruan 20 mars dhe Gawrych 21–23 mars: asnjëri nuk thotë cilin kalendar ndjek, por sipas kalendarit të vjetër, trembëdhjetë ditë prapa, këto data bien afërsisht në po ato ditë.

Numri i delegatëve ndryshon sipas burimit: 24 te konsulli, 25 te Gawrych. Klubi nikoqir kishte pesë përfaqësues; klubin e Stambollit e përfaqësonte publicisti Dervish Hima, që Elsie e jep nga Struga e konsulli të lindur në Ohër, atë të Korçës Shefik Efendiu dhe atë të Negovanit mësuesi Petro Nini Luarasi; Koçana, Starova, Struga e Elbasani kishin nga një delegat dhe Ohri dy. Këtë herë Kosova mbizotëronte në sallë: Bedri Pejani, Rexhep Mitrovica, Qamil Bala, Bejtullah Gjilani, Shyqyri Ramadan Begu nga Prishtina, Salih Gjuka, Hysni Curri në emër të Bajram Currit dhe Sabit Beu nga Vushtrria. Telegrame solidariteti erdhën nga Smirna, Selaniku, Kolonja, Follorina, Bilishti, Durrësi, Shkodra, Vlora, Berati, Tepelena, Delvina, Leskoviku, Preveza e Tirana.

Kryetar u zgjodh Bedri Pejani, ish-profesor i shqipes në gjimnazin e Shkupit, dhe sekretarë avokati Ferid Ypi e Luarasi. Seancat ishin të hapura, me procesverbal, dhe sipas një korrespondence të kohës disa propozime u pranuan me aklamacion; të hënën, më 4 prill, shkruan konsulli, delegatët u mblodhën edhe me dyer të mbyllura. Luarasi foli me ashpërsi kundër propagandës së kishës greke ndër ortodoksët shqiptarë. Avzi Mustafa, duke cituar biografinë e Kristaq Priftit, ia atribuon Dervish Himës në këtë kongres fjalinë: «nuk do të përmendim aspak fjalën gegë, toskë, labër e të tjera, por vetëm shqiptar».

Vendimet

Akademia i përmbledh vendimet në katër drejtime: mbrojtja e alfabetit shqip; botimi i librave e teksteve shkollore shqipe, me një shoqëri arsimore pranë klubit qendror; një kongres i ri në Janinë në qershor 1910, që do ta zgjidhte përfundimisht çështjen e dy alfabeteve të 1908-s; dhe forcimi i lidhjeve organizative mes klubeve. Pirraku sjell disa versione të vendimeve, nga raporti i konsullit dhe nga shtypi i kohës, që ndryshojnë në hollësi. Sipas më të plotit, kongresi e pranoi alfabetin latin si alfabet të shqipes, për t'u përdorur që atëherë në shkollat shqipe dhe për t'u vulosur në Janinë më 3 korrik; vendosi t'u kërkonte valiut e deputetëve mbrojtje për kishën ortodokse shqiptare; të nxirrej një gazetë shqipe në Shkup dhe të hapeshin shkolla kombëtare; t'i kërkohej Shejhulislamit të thoshte nëse shkronja latine binte ndesh me sheriatin; dhe një delegacion t'i kërkonte sulltanit, gjatë vizitës së pritshme në vilajetet e Kosovës e të Manastirit, amnisti në emër të shqiptarëve, duke pranuar shërbimin në ushtrinë osmane.

Sipas konsullit, Dervish Himës iu ngarkua të ngrinte në Stamboll një qendër që do t'i drejtonte e mbikëqyrte klubet shqiptare, dhe kongresi vendosi ta vazhdonte propagandën për alfabetin latin derisa ai të fitonte mbi atë arab. Sipas gazetës vjeneze «Neue Freie Presse», pyetja për Kuranin erdhi nga Hajdar Blloshmi, përfaqësuesi i Starovës: a mund të shkruhet Kurani edhe me shkronja latine. Gawrych e përmbledh programin në tri pika: mosndërhyrje e qeverisë, nxitje e shkronjës latine dhe mbështetje për ortodoksët shqiptarë në konfliktin e tyre me Patrikanën.

Përgjigjja e Stambollit

Më 5 prill 1910, shkruan Gawrych, Shejhulislami u dërgoi gjithë klerikëve myslimanë në Shqipëri një fetva që e shpallte shkronjën latine në kundërshtim me ligjin islam dhe e ndalonte në shkolla; ulematë nuk qenë të bashkuar, disa e lejuan shkronjën latine e të tjerë e dënuan. Ndërkohë në Kosovë shpërtheu kryengritja: pranvera e 1910-s, shkruan Akademia, i gjeti kosovarët të organizuar në grupe të armatosura. Ushtria e Shefqet Turgut pashës, pasi shtypi kryengritjen, deri në gusht kishte vënë nën kontroll edhe Shqipërinë e Veriut e të Mesme; kudo shpalli shtetrrethim, ngriti gjyqe ushtarake që dënuan edhe përkrahës të alfabetit latin, mbylli klubet kombëtare, shkollat e gazetat shqipe dhe pushoi nga puna mësuesit e gjuhës shqipe.

Sipas Gawrych-it, deri në fund të vitit 1910 shkollat shqipe në krahinat e mesme e jugore ishin mbyllur, botimet me shkronja latine ishin shpallur të paligjshme, disa gazetarë të shquar u gjobitën ose u burgosën dhe botimet shqipe nga jashtë nuk lejoheshin të hynin; peticionet drejtuar Stambollit mbetën pa përgjigje. Gazeta e Dervish Himës u mbyll në fund të vitit, ndërsa «Lidhja orthodhokse» e Mihal Gramenos në Korçë ishte mbyllur nga censura që në qershor. Edhe data e kongresit të Janinës mbeti e paqartë: Akademia shkruan qershor 1910, konsulli dhe shtypi i kohës sipas Pirrakut 3 korrik 1910, Gawrych qershor 1912. Ana tjetër nuk u dorëzua: më 1911 Rexhep Voka botoi në Stamboll një alfabet shqip me dyzet e katër shkronja arabe, ndërsa nga shtypi shqip me shkronja arabe doli vetëm një gazetë, që jetoi shkurt.

Kujtesa dhe rëndësia

Gazeta «Bashkimi» e Shkodrës, sipas Pirrakut, i quajti vendimet e Manastirit të dytë ndër më fatlumet e kongreseve shqiptare, sepse e vendosën përfundimisht alfabetin latin për shqipen. Për Pirrakun, që i shkroi këto radhë në 2010-ën, rëndësia e tij qëndron sidomos te Kosova: pikërisht klubet e saj, me njerëzit e Hasan Prishtinës, Bajram Currit e Salih Gjukës, e mbajtën peshën e luftës për shkronjën latine. Akademia e mbyll rrugën me një fjali të thjeshtë: jeta e bëri të nevojshme mbajtjen e një alfabeti të vetëm, të dytit të Kongresit të 1908-s, tërësisht latin.

Ironia e gjithë asaj beteje nuk i shpëtoi as Gawrych-it: cilido qoftë alfabeti me të cilin botoheshin, librat shqip e rritnin ndërgjegjen kombëtare. Dhe kërkesa e Manastirit nuk vdiq me klubet e mbyllura: memorandumi i Greçës më 1911 kërkonte liri të plotë për mësimin e shqipes dhe për shkollat shqipe, marrëveshja e Tepelenës po atë vit parashikonte rihapjen e Normales së Elbasanit, dhe memorandumi me katërmbëdhjetë pika që paraqiti Hasan Prishtina më 1912 kërkonte mësimin e gjuhës së vendit në të gjitha shkollat e katër vilajeteve. Sekretari i kongresit, Petro Nini Luarasi, botoi më 1911 në Manastir «Mallkim i shkronjavet shqip dhe çpërfolja e shqipëtarit», mbrojtjen e shkollës shqipe nga kisha që e kishte shkishëruar, dhe vdiq po atë vit, më 17 gusht, pa arritur ta shihte shtetin shqiptar.