Themistokli Gërmenji: roja e Korçës

Ka njerëz që historia i kujton për mënyrën se si jetuan; Themistokli Gërmenjin e kujton edhe për mënyrën se si vdiq — i pushkatuar jo nga armiku, por nga aleati, mbi një gjyq që edhe vetë ushtria që e dënoi do ta quante më vonë gabim. Pak fate shqiptare e mbledhin kaq pastër ironinë e kohës: të luftosh tërë jetën për një qytet, ta shpëtosh, ta drejtosh, dhe pastaj të biesh në një oborr kazerme nga plumbat e atyre që po e ruaje.

Nga Gërmenji në male

Themistokli Gërmenji lindi në Korçë në janar të vitit 1871, në një familje me rrënjë te fshati Gërmenj, prej të cilit mban mbiemrin. Korça e fëmijërisë së tij ishte tashmë një djep i vetëdijes kombëtare — qyteti që pak vjet më vonë, në 1887, do të hapte Mësonjëtoren e parë shqipe, shkollën që sfidoi ndalimin osman dhe e mësoi një brez të tërë të lexonte gjuhën e vet. Në atë ajër u rrit Gërmenji: midis tregtisë qytetare dhe një ndjenje që po bëhej politikë.

Si shumë korçarë të kohës, e njohu hershëm kurbetin. Por ndryshe nga shumica, e ktheu mërgimin në mjet lufte: nëpër kolonitë shqiptare jashtë vendit u lidh me lëvizjen patriotike, mblodhi mjete e burra, dhe u kthye për t'i hyrë rrugës më të rrezikshme — asaj të çetës. Nga viti 1909 deri më 1914 ai qe një prej kryetarëve të çetave shqiptare, një kaçak me program: jo hajdutëri malesh, por qëndresë e armatosur kundër sundimit të huaj dhe lakmive të fqinjëve mbi tokat shqiptare.

Korça mes zjarreve

Lufta e Parë Botërore e ktheu Korçën në një kryqëzim fatesh. Pas shpalljes së Pavarësisë në Vlorë më 1912, shteti i ri shqiptar mbeti tepër i brishtë për t'i mbrojtur skajet e veta. Korça kaloi dorë më dorë: forca greke e morën në emër të pretendimeve mbi "Epirin e Veriut", duke mbyllur shkollat shqipe dhe duke u përpjekur ta shndërronin qytetin. Pikërisht këtu Gërmenji u bë emër i madh.

Më 8 dhjetor 1916, në krye të një grupi prej dy-treqind vetash, ai hyri sërish në Korçë dhe e ndihmoi qytetin të çlirohej nga ndikimi grek, duke shfrytëzuar praninë e ushtrisë franceze që ishte ngulur në rajon si pjesë e Frontit të Selanikut. Dy ditë më pas, më 10 dhjetor 1916, u nënshkrua protokolli historik mes përfaqësuesve shqiptarë, të kryesuar nga Gërmenji, dhe kolonelit francez Henri Descoins, me miratimin e gjeneralit Maurice Sarrail. Lindi kështu Republika Autonome Shqiptare e Korçës.

Një republikë e vogël me peshë të madhe

Republika ishte e vogël në hartë — kazaja e Korçës me rrethinat e Bilishtit, Kolonjës, Oparit e Gorës — por e madhe në kuptim. Administrata iu besua një Këshilli prej katërmbëdhjetë vetash, shtatë myslimanë dhe shtatë të krishterë, një ekuilibër që fliste për një Shqipëri ku besimi nuk e ndan kombin. Flamuri i ri ishte flamuri shqiptar me një shirit në tre ngjyrat franceze — simbol i një autonomie nën mbrojtje, jo nën robëri.

Themistokli Gërmenji u bë prefekt dhe shef i policisë e i xhandarmërisë së republikës. Nën të, Korça organizoi forcën e vet të rendit, ngriti një sistem postar, nxori madje pulla postare të vetat. U rikthyen shkollat shqipe; gjuha e ndaluar dikur u bë sërish gjuhë administrate. Për një çast të shkurtër, në mes të një lufte botërore, një qytet shqiptar drejtohej nga shqiptarët në gjuhën e vet. Kjo nuk ishte një lojë diplomatike e vogël: ishte dëshmi se kombi që Evropa e quante "i papjekur për shtet" dinte ta qeveriste vetveten me rregull e me drejtësi.

Gjyqi i kurdisur

Pikërisht forca e tij e bëri të rrezikshëm. Një udhëheqës shqiptar i fortë, i dashur nga populli e i zoti në administratë, prishte llogaritë e atyre që ëndërronin ende ta gëlltisnin Korçën. Gërmenji u akuzua për kontakte me autoritetet austro-bullgare në Pogradec — kontakte që, sipas mbrojtjes së tij, i përkisnin kohës para marrëveshjes me francezët. Një gjykatë ushtarake franceze e shpalli fajtor.

Më 9 nëntor 1917, një togë franceze e pushkatoi në Selanik. Më vonë u bë e qartë se tribunali kishte bërë një gabim të rëndë gjyqësor: anëtarët e tij ishin çuar në udhë të shtrembër nga informatorë grekë që donin ta zhduknin pikërisht ngaqë ishte një prijës shqiptar i fuqishëm. Aleati e ekzekutoi mbi gënjeshtrën e armikut. Konica do të kishte gjetur këtu materialin e tij të preferuar: tragjedinë e një populli të vogël që paguan shtrenjt edhe besnikërinë.

Roja që mbeti

Sot një shtatore e Gërmenjit qëndron në një shesh kryesor të Korçës, dora mbi pushkë, vështrimi nga qyteti që ruajti. Ai i përket asaj radhe burrash — bashkë me Mihal Gramenon, që mbante pushkën dhe penën njëkohësisht, e me Hasan Prishtinën në veri — që e kthyen kombin nga ide në fakt, qytet pas qyteti, çetë pas çete. Vendin e tyre në kujtesë e ruan edhe galeria e gjerë e figurave të kombit, ku Korça jep më shumë se pjesën e vet.

Gërmenji nuk pa shtet të madh, as lavdi të gjatë. Pa vetëm një qytet të çliruar dhe një oborr kazerme. Por kjo mjafton: roja matet me atë që ruan, jo me sa gjatë rron. Korça shqipe, sot, është dëshmia e tij.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012) — zëri "Gërmenji, Themistokli".
• Enciklopedia Wikipedia (anglisht), "Themistokli Gërmenji" dhe "Autonomous Albanian Republic of Korçë".
• RTSH / RTI, "Themistokli Gërmenji, a renowned Albanian patriot and warrior".
• KOHA.net, "Revolucioni shqiptar i 10 dhjetorit të 1916-s" dhe "Republika shqiptare e Korçës".

— Redaksia ZHURMA