Themistokli Gërmenji: roja e Korçës

Ka njerëz që historia i kujton për mënyrën se si jetuan; Themistokli Gërmenjin e kujton edhe për mënyrën se si vdiq — i pushkatuar jo nga armiku, por nga aleati, mbi një gjyq që edhe vetë ushtria që e dënoi do ta quante më vonë gabim. Pak fate shqiptare e mbledhin kaq pastër ironinë e kohës: të luftosh tërë jetën për një qytet, ta shpëtosh, ta drejtosh, dhe pastaj të biesh në një oborr kazerme nga plumbat e atyre që po e ruaje.

Pse ka rëndësi

• Themistokli Gërmenji lindi në Korçë në janar 1871 dhe, nga viti 1909 deri më 1914, qe një prej kryetarëve të çetave shqiptare — qëndresë e armatosur, jo hajdutëri malesh.
• Më 8 dhjetor 1916, në krye të një grupi prej dy-treqind vetash, ai hyri në Korçë dhe e ndihmoi qytetin të shkëputej nga ndikimi grek, duke shfrytëzuar praninë franceze të Frontit të Selanikut.
• Më 10 dhjetor 1916 u nënshkrua protokolli me kolonelin francez Henri Descoins, me miratimin e gjeneralit Maurice Sarrail: kështu lindi Republika Autonome Shqiptare e Korçës.
• Administrata iu besua një Këshilli prej katërmbëdhjetë vetash — shtatë myslimanë e shtatë të krishterë — nën një flamur shqiptar me shirit në tre ngjyrat franceze.

Nga Gërmenji në male

Themistokli Gërmenji lindi në Korçë në janar të vitit 1871, në një familje me rrënjë te fshati Gërmenj, prej të cilit mban mbiemrin. Korça e fëmijërisë së tij ishte tashmë një djep i vetëdijes kombëtare — qyteti që pak vjet më vonë, në 1887, do të hapte Mësonjëtoren e parë shqipe, shkollën që sfidoi ndalimin osman dhe e mësoi një brez të tërë të lexonte gjuhën e vet. Në atë ajër u rrit Gërmenji: midis tregtisë qytetare dhe një ndjenje që po bëhej politikë.

Si shumë korçarë të kohës, e njohu hershëm kurbetin. Por ndryshe nga shumica, e ktheu mërgimin në mjet lufte: nëpër kolonitë shqiptare jashtë vendit u lidh me lëvizjen patriotike, mblodhi mjete e burra, dhe u kthye për t'i hyrë rrugës më të rrezikshme — asaj të çetës. Nga viti 1909 deri më 1914 ai qe një prej kryetarëve të çetave shqiptare, një kaçak me program: jo hajdutëri malesh, por qëndresë e armatosur kundër sundimit të huaj dhe lakmive të fqinjëve mbi tokat shqiptare.

Korça mes zjarreve

Lufta e Parë Botërore e ktheu Korçën në një kryqëzim fatesh. Pas shpalljes së Pavarësisë në Vlorë më 1912, shteti i ri shqiptar mbeti tepër i brishtë për t'i mbrojtur skajet e veta. Korça kaloi dorë më dorë: forca greke e morën në emër të pretendimeve mbi "Epirin e Veriut", duke mbyllur shkollat shqipe dhe duke u përpjekur ta shndërronin qytetin. Pikërisht këtu Gërmenji u bë emër i madh.

Më 8 dhjetor 1916, në krye të një grupi prej dy-treqind vetash, ai hyri sërish në Korçë dhe e ndihmoi qytetin të çlirohej nga ndikimi grek, duke shfrytëzuar praninë e ushtrisë franceze që ishte ngulur në rajon si pjesë e Frontit të Selanikut. Dy ditë më pas, më 10 dhjetor 1916, u nënshkrua protokolli historik mes përfaqësuesve shqiptarë, të kryesuar nga Gërmenji, dhe kolonelit francez Henri Descoins, me miratimin e gjeneralit Maurice Sarrail. Lindi kështu Republika Autonome Shqiptare e Korçës.

Një republikë e vogël me peshë të madhe

Republika ishte e vogël në hartë — kazaja e Korçës me rrethinat e Bilishtit, Kolonjës, Oparit e Gorës — por e madhe në kuptim. Administrata iu besua një Këshilli prej katërmbëdhjetë vetash, shtatë myslimanë dhe shtatë të krishterë, një ekuilibër që fliste për një Shqipëri ku besimi nuk e ndan kombin. Flamuri i ri ishte flamuri shqiptar me një shirit në tre ngjyrat franceze — simbol i një autonomie nën mbrojtje, jo nën robëri.

Themistokli Gërmenji u bë prefekt dhe shef i policisë e i xhandarmërisë së republikës. Nën të, Korça organizoi forcën e vet të rendit, ngriti një sistem postar, nxori madje pulla postare të vetat. U rikthyen shkollat shqipe; gjuha e ndaluar dikur u bë sërish gjuhë administrate. Për një çast të shkurtër, në mes të një lufte botërore, një qytet shqiptar drejtohej nga shqiptarët në gjuhën e vet. Kjo nuk ishte një lojë diplomatike e vogël: ishte dëshmi se kombi që Evropa e quante "i papjekur për shtet" dinte ta qeveriste vetveten me rregull e me drejtësi.

Gjyqi i kurdisur

Pikërisht forca e tij e bëri të rrezikshëm. Një udhëheqës shqiptar i fortë, i dashur nga populli e i zoti në administratë, prishte llogaritë e atyre që ëndërronin ende ta gëlltisnin Korçën. Gërmenji u akuzua për kontakte me autoritetet austro-bullgare në Pogradec — kontakte që, sipas mbrojtjes së tij, i përkisnin kohës para marrëveshjes me francezët. Një gjykatë ushtarake franceze e shpalli fajtor.

Më 9 nëntor 1917, një togë franceze e pushkatoi në Selanik. Më vonë u bë e qartë se tribunali kishte bërë një gabim të rëndë gjyqësor: anëtarët e tij ishin çuar në udhë të shtrembër nga informatorë grekë që donin ta zhduknin pikërisht ngaqë ishte një prijës shqiptar i fuqishëm. Aleati e ekzekutoi mbi gënjeshtrën e armikut. Konica do të kishte gjetur këtu materialin e tij të preferuar: tragjedinë e një populli të vogël që paguan shtrenjt edhe besnikërinë.

Roja që mbeti

Sot një shtatore e Gërmenjit qëndron në një shesh kryesor të Korçës, dora mbi pushkë, vështrimi nga qyteti që ruajti. Ai i përket asaj radhe burrash — bashkë me Mihal Gramenon, që mbante pushkën dhe penën njëkohësisht, e me Hasan Prishtinën në veri — që e kthyen kombin nga ide në fakt, qytet pas qyteti, çetë pas çete. Vendin e tyre në kujtesë e ruan edhe galeria e gjerë e figurave të kombit, ku Korça jep më shumë se pjesën e vet.

Gërmenji nuk pa shtet të madh, as lavdi të gjatë. Pa vetëm një qytet të çliruar dhe një oborr kazerme. Por kjo mjafton: roja matet me atë që ruan, jo me sa gjatë rron. Korça shqipe, sot, është dëshmia e tij.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012) — zëri "Gërmenji, Themistokli".
• Enciklopedia Wikipedia (anglisht), "Themistokli Gërmenji" dhe "Autonomous Albanian Republic of Korçë".
• RTSH / RTI, "Themistokli Gërmenji, a renowned Albanian patriot and warrior".
• KOHA.net, "Revolucioni shqiptar i 10 dhjetorit të 1916-s" dhe "Republika shqiptare e Korçës".

— Redaksia ZHURMA