Tirana

Tirana shtrihet në fund të një fushe pjellore buzë lumit Ishëm, rreth 27 kilometra larg bregut të Adriatikut, në këmbët e malit të Dajtit. Qyteti i një pazari që tradita e nis më 1614 u zgjodh kryeqytet më 1920, mes xhelozisë së Shkodrës e të Elbasanit, dhe brenda një shekulli u bë vendi ku jeton gati një e katërta e banorëve të Shqipërisë. Në rrugët e tij u ndërtua shteti, u ngrit diktatura dhe, në dhjetor 1990, nisi rrëzimi i saj.

Pse ka rëndësi

• Tradita qytetare e nis Tiranën e sotme në vitin 1614, kur Sulejman Pashë Bargjini nga Mulleti ngriti një xhami, një hamam, një furrë buke dhe një han, rreth të cilave u rrit pazari; vetë emri i vendit është më i vjetër.
• Pas Kongresit të Lushnjës Tirana u bë kryeqytet në shkurt 1920; nga 12–15 mijë banorë atë vit, qyteti arriti rreth 60 mijë më 1944 dhe mori sheshin, bulevardin e ministritë që e përcaktojnë edhe sot.
• Në dhjetor 1990 studentët e Qytetit Studenti çanë rrugën e pluralizmit; sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Tiranës numëron 598.176 banorë, ndërsa qarku i saj mban 31,6 për qind të popullsisë së vendit.

Fusha, mozaiku dhe kalatë

Para se të kishte qytet, kishte fushë. Origjina e emrit Tiranë mbetet e diskutuar: Bashkia e Tiranës, duke u mbështetur te historiani Kristo Frashëri, sjell si hipoteza kështjellën Tyrkanos, që mendohet të ketë qenë në afërsi, dhe fjalët tyros e turos të latinishtes e të greqishtes, që lidhen me bulmetin e blegtorëve të kësaj ane. Gjurmët e para të një jete urbane gjenden në jugperëndim të qytetit të sotëm, pranë krojeve të Shëngjinit: gërmimet e vitit 1972 nxorën në dritë një vilë fshatare të shekullit I, të zëvendësuar në shekullin III nga një kompleks ndërtesash, pjesë e të cilit u bë më vonë kisha e Gjon Pagëzorit — vendi që sot njihet si Mozaiku i Tiranës. Në shekujt IV–VI, në epokën e hershme bizantine, u ngrit fortifikimi kryesor i vendit, Kalaja e Tiranës, që pas gërmimeve të viteve 2001 dhe 2008 mendohet të jetë një nga kështjellat që perandori Justinian ndërtoi ose rindërtoi në provincën e Durrësit.

Në mesjetë Tirana ishte më shumë emër fushe se qytet. Elsie e shënon përmendjen e parë të toponimit në vitin 1418; emri del disa herë në dokumentet venedikase, dhe Marin Barleti, historiani i Skënderbeut, flet për «Tiranën e madhe» si për një fushë mes Krujës dhe Petrelës. Sipas traditës, aty Skënderbeu ngrinte kampin e pjesës më të madhe të ushtrisë së tij. Mbi fshatin Prezë ngrihet Kalaja e Prezës, kala mesjetare që sot bie në bashkinë e Vorës. Fusha i kishte kalatë e saj që herët — të Tiranës, të Petrelës, të Prezës; qyteti do të vinte më vonë, nga pazari.

1614: xhamia, hamami, furra dhe hani

Tradita e qytetit, që Bashkia e Tiranës e regjistron mbi «Historinë e Tiranës» të Kristo Frashërit, e nis Tiranën e sotme në vitin 1614; Elsie e jep rreth vitit 1614, Britannica në fillim të shekullit XVII. Sipas kësaj tradite, Sulejman Pashë Bargjini, feudal i pasur nga fshati Mullet afër Petrelës, ngriti një xhami, një hamam, një furrë buke dhe një han, që u bënë bërthama e qytetit të ardhshëm; Elsie, në vend të furrës e të hanit, përmend një imaret për të varfrit. Britannica e quan gjeneral turk dhe shënon se ndërtesat u ngritën për të tërhequr banorë; burimet shqiptare e njohin si feudal vendas. Data duhet lexuar për atë që është: kujtesa e një bamirësie, jo akti i lindjes së një vendi, emri i të cilit qarkullonte prej shekujsh.

Në shekullin XVIII Tirana u rrit. Ahmet Pashë Bargjini rindërtoi muret e kalasë së vjetër, dhe më 1798 kalaja ra në duart e Toptanëve të Krujës; qyteti u bë fushë beteje mes tyre dhe Bushatllinjve të Shkodrës, dhe më 1817 kalaja duroi një rrethim pesëmujor. Ndërkohë mbi sheshin qendror u ngrit xhamia që sot mban emrin e Et'hem Beut — Elsie e daton ndërtimin e saj ndërmjet 1793 dhe 1822, Britannica më 1819 — dhe më 1822 Haxhi Et'hem Beu nisi pranë saj Kullën e Sahatit, të përfunduar me kontributin e familjeve të pasura të qytetit. Kalaja nuk mbijetoi: më 1832 u shemb me urdhër të vezirit të madh, i cili kërkoi prishjen e të gjitha kalave. Në fund të shekullit XIX konsulli francez në Shkodër Alexandre Degrand e gjeti Tiranën qytetin me më shumë karakter nga të gjithë ata që kishte parë në Shqipëri: një pazar me shtëpi e galeri druri, karvansaraje të mëdha, rrugica të lara nga ujë që rridhte pa pushim dhe xhami të zbukuruara me piktura që shkëlqenin në diell.

Kryeqyteti i përkohshëm, 1920

Kur Kongresi i Lushnjës u mblodh më 28–31 janar 1920, shteti shqiptar ishte ende më shumë premtim se fakt. Nga kongresi doli qeveria e parë me të vërtetë e pavarur, e kryesuar nga Sulejman Delvina, me seli në Tiranë. Në shkurt 1920 Tirana u shpall kryeqytet — Elsie e shënon më 8 shkurt, Bashkia më 11 shkurt — fillimisht i përkohshëm, dhe statusin përfundimtar e mori më 1925. Qyteti kishte atëherë vetëm 12 deri në 15 mijë banorë: Elsie jep shifrën më të ulët, historiania Selena Daly më të lartën. Shkrimtarja amerikane Rose Wilder Lane, që e vizitoi në pranverën e vitit 1922, e përshkroi si një qytet të bardhë e të ulët, me rrugica kalldrëmi, ujë që gurgullonte në kanale dhe ministra që dilnin në shëtitjen e mbrëmjes bashkë me gjithë qytetin; ajo shënonte edhe rivalitetin e hidhur të Shkodrës e të Elbasanit me Tiranën për nderin dhe fitimin e kryeqytetit. Gjeografia ishte në anën e saj: Elsie e quan qytet me pozicion qendror, dhe Britannica e përshkruan si qendër tregtare në kryqëzimin e rrugëve e të karvanëve.

Qyteti i projektuar: arkitektët italianë, 1925–1940

Pas vitit 1925 Tirana u bë kantier. Nën Ahmet Zogun, president e më pas mbret, arkitektë italianë u thirrën ta rimendonin qytetin. Plani i parë, i Armando Brasinit (1924–1925), nuk u zbatua kurrë, por ndikoi në të gjitha planet e mëvonshme. Nga viti 1928 Florestano Di Fausto ndërtoi një version të ndryshuar të tij: sheshin qendror — sot Sheshi Skënderbej —, gjashtë ndërtesat e ministrive dhe bashkinë, në një stil që kujtonte Rilindjen italiane. Po atë vit Kulla e Sahatit u ngrit pesë metra më lart, deri në 35 metra, mori katër fusha orësh me akrepa dhe mbeti ndërtesa më e lartë e kryeqytetit deri më 1970. Ndërtimi kishte çmimin e vet politik: në vitet '30 Shqipëria varej financiarisht pothuajse krejt nga Italia, e cila më 1939 merrte 92,1 për qind të eksporteve shqiptare.

Pas pushtimit italian të 7 prillit 1939, kur Roma pati dorë të lirë, Gherardo Bosio, në krye të Zyrës Qendrore të Ndërtimit e të Urbanistikës, e zgjati bulevardin drejt jugut deri në një shesh të ri monumental dhe i rreshtoi selitë e partisë fashiste e të organizatave të saj, bashkë me stadiumin, në formën e simbolit fashist, fascio littorio. Ndërtimi u ndal kur Italia nisi nga Shqipëria sulmin ndaj Greqisë, në tetor 1940, kur vetëm ndërtesat kryesore të sheshit ishin përfunduar. Ndërtesat mbetën: ish-Casa del Fascio është sot selia e Universitetit Politeknik, dhe sheshi i Bosios mban emrin e Nënë Terezës. Elsie i numëron Tiranës 35 mijë banorë më 1939; deri më 1944 ajo do të arrinte rreth 60 mijë.

1944: masakra e shkurtit dhe çlirimi i nëntorit

Lufta e Dytë e bëri Tiranën qendër të rezistencës: aty, më 8 nëntor 1941, nga bashkimi i grupeve komuniste u themelua Partia Komuniste Shqiptare. Pas kapitullimit italian të shtatorit 1943 qyteti ra nën pushtimin gjerman. Më 3 shkurt 1944 komunistët kryen atentate ndaj ministrit të Brendshëm Xhafer Deva dhe komandantit të Ballit Kombëtar Kadri Cakrani, të cilët shpëtuan. Po atë natë xhandarmëria e qeverisë së pushtimit, bashkë me Regjimentin «Kosova» e vullnetarë të Ballit, bastisi qytetin me lista të përgatitura me ngut; raporti ditor i një divizioni gjerman shënon se trupat gjermane u urdhëruan të qëndronin larg. Sipas raportit të vetë komandës së xhandarmërisë, u bastisën 230 shtëpi, u arrestuan 478 veta dhe u pushkatuan 84 — 67 shqiptarë, 9 italianë, 4 malazezë, 2 maqedonas, një grek nga minoriteti dhe një hebre. Numri i saktë i të vrarëve dhe emrat e tyre nuk janë zbardhur ende plotësisht. Masakra e 4 shkurtit u krye me duar shqiptare nën pushtimin nazist, dhe historiografia komuniste për dekada nuk pranoi as atentatet që e paraprinë. Më 17 nëntor 1944, pas nëntëmbëdhjetë ditë e netë luftimesh, Tirana u çlirua nga gjermanët.

Kryeqyteti i diktaturës

Regjimi i ri e mori qytetin bashkë me ndërtesat e pushtuesit. Deri në prill 1945 ish-Circolo Italo-Albanese shërbeu si sallë e gjyqit të posaçëm, që gjykoi gjashtëdhjetë figura politike e publike të akuzuara për bashkëpunim; në janar 1946 Kuvendi Popullor u mblodh në ish-godinën e Dopolavoro-s, dhe më 11 janar 1946 në Tiranë u shpall Republika Popullore. Bulevardi në veri të sheshit mori emrin e Stalinit, ai në jug emrin e Dëshmorëve të Kombit. Më 16 shtator 1957 u themelua Universiteti i Tiranës. Me ndihmë sovjetike e kineze qyteti u bë qendra industriale e vendit, por për t'i hapur vend Pallatit të Kulturës, hotelit «Tirana» dhe muzeut historik u rrafshua pjesa më e madhe e bërthamës historike, përfshirë pazarin e vjetër; më 1980 u shemb edhe bashkia e Di Faustos, për t'i lënë vend Muzeut Kombëtar. Qyteti që Degrand e kishte gjetur pothuajse të paprekur nga shekujt humbi brenda pak dekadash pazarin nga i cili kishte lindur.

Korriku dhe dhjetori i vitit 1990

Diktatura u plas në Tiranë. Më 2–3 korrik 1990 mbi pesë mijë shqiptarë u futën në ambasadat e huaja të kryeqytetit dhe më 13 korrik u lejuan të largoheshin — eksodi i ambasadave; vetëm ambasada gjermane strehoi 3.200 prej tyre. Natën e 8 dhjetorit 1990, në Qytetin Studenti, një protestë studentësh për mungesën e dritave u kthye brenda pak orësh në kërkesë për pluralizëm politik; Elsie e vendos nisjen një ditë më herët, më 7 dhjetor. Protesta zgjati deri në mbrëmjen e 11 dhjetorit dhe u zhvillua pothuajse e tëra në sheshin qendror të kampusit, që sot quhet Sheshi i Demokracisë, me parullat “Liri Demokraci” dhe “E duam Shqipërinë si gjithë Europa”. Zëri më i spikatur i saj ishte Azem Hajdari. Pasditen e 11 dhjetorit udhëheqja komuniste lejoi partitë politike. Më 18 shkurt 1991 qindra studentë e pedagogë nisën në Qytetin Studenti grevën e urisë për heqjen e emrit të diktatorit nga universiteti, dhe më 20 shkurt shtatorja prej bronzi e Enver Hoxhës u rrëzua në sheshin Skënderbej gjatë një demonstrate të madhe. Dhjetori 1990 nuk e rrëzoi vetë regjimin; i dha një ngrehine tashmë të rrënuar shtysën e fundit, dhe një populli që kishte jetuar në frikë — guximin.

Tirana sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Tiranës numëron 598.176 banorë dhe qarku i Tiranës 758.513 — 31,6 për qind e popullsisë së vendit, nga 26,8 për qind që ishte më 2011. Ai është i vetmi qark që u rrit mes dy regjistrimeve, kryesisht nga migrimi i brendshëm. Rritja ka qenë e shpejtë dhe shpesh e paligjshme: sipas një studimi të botuar më 2023 në revistën Interventions, të paktën 70 për qind e ndërtesave të ngritura në qytet ndërmjet 1990 dhe 2003 nuk kishin lejet e nevojshme. Qyteti ka mësuar ta ekspozojë diktaturën — në bunkerët e Bunk'Art 1 (2014) e Bunk'Art 2 (2016) dhe në Shtëpinë me Gjethe (2017), ish-selinë e Sigurimit të Shtetit — por jo gjithmonë ta ruajë veten: Teatri Kombëtar — ish-Circolo Italo-Albanese i vitit 1939, që aktorë, regjisorë e qytetarë e kishin mbrojtur me pushtim ditë e natë për njëzet e shtatë muaj — u shemb në maj 2020. Xhamia e Et'hem Beut dhe Kulla e Sahatit, ansambli që Bashkia e quan unik, qëndrojnë ende buzë sheshit që italianët projektuan, ku regjimi ngriti shtatoren e diktatorit dhe ku turma e rrëzoi më 1991. Tirana i mban të gjitha shtresat e saj njëra mbi tjetrën — dhe ende po vendos cilat prej tyre do t'i ruajë.