Ibrahim Rugova: presidenti që ndërtoi një shtet pa territor

Ibrahim Rugova lindi më 2 dhjetor 1944 në Cerrcë të Istogut, në zemër të Kosovës. Vdiq më 21 janar 2006 në Prishtinë — me kancerin e mushkërive, si president i vendit, pa e parë me sy deklaratën e pavarësisë që lëvizja e tij e bëri të mundshme. Ndërmjet këtyre dy datave shtrihet një nga eksperimentet politike më të jashtëzakonshme të shekullit të njëzetë: ndërtimi i një shteti të plotë — me shkolla, universitete, spitale, taksa dhe zgjedhje — pa territor, pa armë, me asgjë tjetër veç besës shoqërore.

Pse ka rëndësi

• Filolog dhe president i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës më 1988, themeloi Lidhjen Demokratike të Kosovës në dhjetor 1989, pak muaj pas shfuqizimit të autonomisë.
• Referendumi i fshehtë i vitit 1991 dha rreth 99% vota pro pavarësisë; Rugova u zgjodh president i Republikës së Kosovës më 1992 dhe u rizgjodh më 1998.
• Shteti paralel funksiononte me shkolla nëpër shtëpi private, klinika të Shoqatës «Nëna Terezë» dhe një kontribut prej 3% të të ardhurave nga diaspora në Gjermani e Zvicër.

Shkencëtari dhe letrat

Para se të bëhej president, Rugova ishte filolog. Studioi letërsi në Universitetin e Prishtinës dhe mbrojti doktoratën në të njëjtin institucion. Në vitet 1976–77 ndoqi seminarin e Roland Barthes-it në École Pratique des Hautes Études në Paris — një periudhë që i la gjurmë jo vetëm metodës së tij kritike, por edhe qëndrimit ndaj pushtetit dhe tekstit si fushëbetejë. Semiotika e shenjave, analiza e strukturave fshehura — këto mjete intelektuale do t'i rimendonte shumë vite më vonë, kur kishte nevojë të lexonte shenjat politike të një epoke tjetër.

Në vitin 1988 u zgjodh president i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës — pozicion që nuk ishte kurrë thjesht kulturor. Në Jugosllavinë e vonë, shoqatat e shkrimtarëve ishin hapësirat e fundit të lirisë relative; aty guxohej të thuhej ajo që nuk mund të thuhej gjetiu. Nga kjo platformë, Rugova filloi ta shohë horizontin politik.

Viti 1989 dhe lindja e LDK-së

Marsi i vitit 1989 shënoi fillimin e rrënimit. Slobodan Millosheviq shfuqizoi autonominë e Kosovës — të garantuar me Kushtetutën e vitit 1974 — dhe nisi një regjim kontrolli serb mbi institucionet, mediat, arsimin dhe policinë. Shqiptarët u larguan me dhunë nga punët e tyre shtetërore. Kuvendi i Kosovës u bllokua. Një shoqëri e tërë u gjet jashtë çdo strukture ligjore.

Në dhjetor 1989, Rugova bashkoi aktivistë, intelektualë dhe qytetarë të rëndomtë rreth një ideje: Lidhja Demokratike e Kosovës. LDK-ja nuk ishte thjesht parti — ishte vektori i një vullneti kolektiv. Brenda disa muajve mblodhi qindra mijëra anëtarë, numra që nuk kishin precedent në historinë politike shqiptare të shekullit. Rugova zgjodhi rrugën e rezistencës jodhunshme: jo si hezitim, por si strategji e vetëdijshme ndaj një shteti shumë herë më të fortë.

Republika paralele — vendi pa territor

Ky është seksioni thelbësor i historisë Rugova. Pasi Millosheviq mori institucionet, Rugova nuk u tërhiq — ndërtoi institucionet e tjera.

Referendumi i pavarësisë i vitit 1991, i organizuar fshehurazi, grumbulloi rreth 99% votave pro pavarësisë. Shteti serb e shpalli të paligjshëm; shumica e botës e injoroi. Por realiteti i ri kishte filluar: Rugova u zgjodh president i Republikës së Kosovës — jonjohur ndërkombëtarisht, por e pranuar si legjitime nga populli i vet — në vitin 1992, dhe u rizgjodh në 1998.

Gjatë gjithë viteve nëntëdhjetë, ai koordinoi ndërtimin e një shteti paralel të plotë:

• Arsimi: Kur mësueset dhe profesorët shqiptarë u dëbuan nga shkollat publike, mësimet u zhvendosën nëpër shtëpi private. Dhjetëra mijëra nxënës mësuan në bodrumet, sallat e ndenjes dhe trepat e fshatrave. Universiteti i Prishtinës funksionoi jashtë mureve të veta.
• Shëndetësia: Shoqata Nëna Terezë ndërtoi një rrjet klinikash alternative që shërbente komunitetin shqiptar, pasi spitalet publike e bënë diskriminimin etnik normë të përditshme.
• Financimi: Diaspora shqiptare — kryesisht në Gjermani dhe Zvicër — kontribuoi 3% të të ardhurave të saj për këto struktura. Ky mekanizëm solidariteti, i organizuar dhe i qëndrueshëm vit pas viti, nuk kishte precedent në historinë e komuniteteve shqiptare.
• Legjitimiteti demokratik: U mbajtën zgjedhje paralele. U ngrit një strukturë qeverie me kuvend, ministri dhe president — jo si fiksion, por si realitet funksional për njerëzit që nuk kishin asnjë institucion tjetër ku të drejtoheshin.

Rugova e kuptoi atë që teoricienët e rezistencës do ta formulonin vite më vonë: shteti nuk është territor — është organizim social. Besa si infrastrukturë civike: besimi horizontal ndërmjet njerëzve që mban institucionet funksionale edhe kur shteti zyrtar është kundër tyre.

Tensioni: Daytoni, UÇK-ja dhe vitet e luftës

Linja pacifiste e Rugova mbajti Kosovën të bashkuar dhe i mohoi Millosheviçit pretekstin e dhunës për një dekadë. Por kjo nuk do të thotë se strategjia nuk u testua — dhe jo pa arsye.

Marrëveshja e Daytonit, e nënshkruar në nëntor 1995, zgjidhi luftën në Bosnjë por la Kosovën jashtë tryezës. Shqiptarët e Kosovës — që kishin duruar gjashtë vjet rezistencë të disiplinuar jodhunshme — nuk gjetën asnjë rresht në marrëveshje. Mesazhi i padashur ishte i qartë: ata që luftuan morën gjithçka; ata që mbajtën paqen u injoruan. Kjo boshllëk hapi rrugën për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, e cila filloi operacionet e armatosura nga mesi i viteve nëntëdhjetë. Rugova e kritikoi UÇK-në si rrezik ndaj projektit dhjetëvjeçar që kishte ndërtuar. Kjo kontradiktë nuk u zgjidhë kurrë plotësisht brenda jetës së tij.

Viti 1999 solli momentet më të vështira. Gjatë bombardimeve të NATO-s mbi Jugosllavi, Rugova u duk në imazhe me Millosheviçin në Beograd — imazhe që shkaktuan konfuzion dhe dyshim ndërkombëtar. Pas largimit nga Beogradi, Rugova shpjegoi se takimi kishte qenë i imponuar dhe jo vullnetar. Ky moment mbetet i debatuar nga historianët; konteksti sugjeron se dispononte shumë pak hapësirë manovrimi si një kreu shteti i izoluar nën presion ushtarak. Historiani i sotëm duhet ta mbajë të dyja: arritjen e dekadës dhe vështirësinë e asaj ore.

Presidenca e pasluftës dhe vdekja në detyrë

Pas largimit të forcave serbe dhe vendosjes së UNMIK-ut, Kosova ndërtoi institucionet e reja nën mbikëqyrje ndërkombëtare. Rugova u zgjodh president i Kosovës nga Kuvendi në vitin 2002 dhe u rizgjodh në vitin 2004. Funksioni ishte kryesisht ceremonial — pushteti ekzekutiv qëndroi te kryeministri — por peshat simbolike ishin të mëdha: Rugova mishëronte vazhdimësinë, nga presidenti i Republikës jonjohur deri te kreu i shtetit institucional që po merrte formë.

Vdiq më 21 janar 2006, nga kanceri i mushkërive, ende në detyrë. Varrimi shtetëror në Prishtinë mblodhi qindra mijëra njerëz — ndoshta kortezhi funebror më i madh në historinë e Kosovës moderne. Shallja e mëndafshtë, stil i pandryshueshëm prej dekadash, u bë relikë. Titulli presidenti historik u ngul përfundimisht. Ai nuk jetoi ta shihte shpalljen e pavarësisë më 17 shkurt 2008 — deklaratën që lëvizja e tij, shumë vite përpara, e kishte bërë të mundshme.

Kritika dhe bilanci

Kritika më e rëndë ndaj Rugovës — e artikuluar që nga fundi i viteve 1990 e deri sot — është se strategjia e tij i zgjati vuajtjet e dekadës: se pasiviteti i organizuar i la Millosheviqit shtatë vjet kohë për të ndërtuar aparatin represiv që në fund kreu spastrimet etnike të vitit 1999.

Kritika e kundërt është po aq e rëndë. Pa vitet e Rugovës, pa paralelen institucionale dhe pa disiplinën e sjelljes që prodhoi simpatinë perëndimore, Kosova nuk do të kishte pasur kapitalin moral për të fituar ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999.

Të dyja qëndrojnë njëkohësisht, dhe pikërisht prandaj bilanci i tij nuk mbyllet me një fjali të vetme. Rugova nuk ishte politikan që kishte vazhdimisht të drejtë; ishte politikan që pati të drejtë për një periudhë — afërsisht nga viti 1989 deri në 1996 — dhe gabim në periudhën që pasoi, nga 1996 deri në 1999. Gabimet nuk i dilnin nga frika, por nga një bindje e thellë, tipike e kritikut letrar: se struktura e thellë e një teksti nuk ndryshon sepse lexuesi reagon emocionalisht. Historia, ndryshe nga teksti, lëviz.

Edhe krahasimi që e ndoqi gjithë jetën — «Gandi i Ballkanit» — e keqlexon logjikën e tij. Rugova i refuzoi armët sepse e dinte se me armë Kosova do të masakrohej: arsyetim strategjik para se të ishte etik, i mbështetur mbi shpresën se Perëndimi do të ndërhynte pa gjakderdhje.

Republika e besës: trashëgimia

Ibrahim Rugova nuk la pas ushtri dhe nuk la pas luftëra të fituara me armë. La pas diçka më të rrallë: provën se një komunitet i organizuar mund të jetojë si shtet, edhe kur nuk ka shtet. Shkollat nëpër shtëpi private, klinika e Nëna Terezës, taksa tre për qind — të gjitha ishin manifestime të së njëjtës hipotezë: se rendi shoqëror nuk varet nga sovraniteti territorial, por nga besimi horizontal ndërmjet njerëzve.

Kjo trashëgimi ka dy drejtime. Njëra për Kosovën: popullit i tregoi se kishte kapacitetin të vetëqeveriste, edhe pa njohje ndërkombëtare. Tjetra universale: i tregoi botës se jodhuna mund të jetë jo vetëm morale, por funksionale — edhe kur sistemet ndërkombëtare dështojnë të shpërblejnë ata që e praktikojnë. Dita e Daytonit tregoi kufijtë e kësaj strategjie; por ajo që Rugova kishte ndërtuar nuk u shemb as nga ajo ditë.

Nga Cerrcë e Istogut, nëpër korridoret e Barthes-it, deri tek sallat e shtëpive private ku fëmijët mësonin matematikë me mësues të paguar nga diaspora — ky është harku i njeriut që vendosi të ndërtojë atë që iu mor, me mjetet e vetme që i kishin lënë: solidariteti, disiplina dhe besa.