Kosova: rruga e gjatë drejt lirisë

Pak rrugë në historinë tonë janë ecur me aq durim e me aq gjak sa rruga e Kosovës drejt lirisë. Ajo nis në një sallë parlamenti të rrethuar nga tanket dhe mbaron, plot dy dekada më vonë, në një shpallje të lexuar me dorë të dridhur para botës. Ndërmjet këtyre dy datave qëndron një popull që nuk pranoi të zhdukej — herë me durimin e mësuesit, herë me pushkën e malësorit, gjithmonë me bindjen se liria nuk dhurohet, por fitohet.

Fundi i një autonomie

Më 23 mars 1989, nën presionin e tankeve dhe me deputetë jo-shqiptarë të futur me forcë në sallë, Kuvendi i Kosovës u detyrua të votonte ndryshimet kushtetuese të kërkuara nga Slobodan Millosheviçi; pesë ditë më vonë, më 28 mars 1989, Kuvendi i Serbisë i miratoi përfundimisht ato. Me një votim të vetëm u shua autonomia e gjerë që Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i kishte njohur krahinës — një autonomi e fituar me mund pas dekadave të jetës nën Jugosllavinë socialiste. Heqja e autonomisë në 1989 nuk ishte thjesht akt juridik: ishte fillimi i një aparteidi shtetëror. Brenda dy vitesh, mijëra mjekë, mësues, profesorë, punëtorë e nëpunës shqiptarë u dëbuan nga vendet e punës vetëm pse ishin shqiptarë.

Shteti që lindi në hije

Përgjigjja e shqiptarëve të Kosovës ishte e jashtëzakonshme në qetësinë e saj. Në vend që t'i nënshtroheshin, ata ndërtuan një shtet të dytë, paralel me atë serb. Shkollat u zhvendosën në shtëpi private, universiteti vazhdoi në bodrume, mjekësia u organizua nëpër ambulanca të improvizuara. Ky sistem paralel — shteti në hije i viteve '90 u financua nga një taksë vullnetare prej 3% që mbi të gjitha e paguante diaspora, sidomos gastarbajterët shqiptarë në Gjermani e Zvicër; ishte diaspora që financoi lirinë kur shteti amë nuk mundte.

Në shtator 1991 u mbajt një referendum jozyrtar ku rreth 99% e pjesëmarrësve votuan për një Republikë të pavarur të Kosovës, me një pjesëmarrje afër 87%. Në maj 1992, në zgjedhje po aq jozyrtare, Ibrahim Rugova u zgjodh president i kësaj republike të vetëshpallur. Lidhja Demokratike e Kosovës dhe rezistenca pa armë e Rugovës — i quajtur "Gandi i Ballkanit" — e mbajti Kosovën jashtë luftërave të Sllovenisë, Kroacisë e Bosnjës. Por durimi ka një çmim: Marrëveshja e Dejtonit në 1995 e la Kosovën jashtë tavoline. Mësimi qe i hidhur — bota dëgjonte gjakun, jo qetësinë.

Kur durimi u kthye në pushkë

Nga ai zhgënjim lindi rruga e dytë. Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) doli haptas në skenë në mes të viteve '90, dhe rezistenca e armatosur mori fytyrë në epin e Adem Jasharit në Prekaz, ku në mars 1998 forcat serbe vranë dhjetëra pjesëtarë të një familjeje të vetme. Ai therror e ndezi vendin. Filloi Lufta e Kosovës 1998–1999, dhe me të edhe makineria e dëbimit: deri në fund të 1998-ës mbi 300 mijë kosovarë ishin larguar nga shtëpitë, dhe gjatë 1999-ës u krye dëbimi sistematik dhe masakrat e qindra-mijëra njerëzve.

Ndërhyrja dhe çlirimi

Pasi dështoi Konferenca e Rambujesë në shkurt–mars 1999, NATO-ja ndërhyri. Më 24 mars 1999 nisi fushata ajrore kundër regjimit të Millosheviçit, e cila zgjati 78 ditë. Ndërhyrja e NATO-s përfundoi më 10 qershor 1999, kur Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244, që urdhëronte tërheqjen e forcave jugosllave dhe vendoste një prani civile e ushtarake ndërkombëtare. Kështu nisi epoka e administrimit ndërkombëtar nën UNMIK — Kosova ishte e lirë nga Beogradi, por ende jo shtet.

Shpallja

Vite bisedimesh çuan te plani i të dërguarit të OKB-së Martti Ahtisaari në 2007, që hapte rrugën drejt vetëqeverisjes. Pas refuzimit serb, kosovarët vendosën. Më 17 shkurt 2008, 109 nga 120 deputetët e Kuvendit të Kosovës, me kryeministrin Hashim Thaçi e presidentin Fatmir Sejdiu, shpallën pavarësinë e Republikës së Kosovës. Serbia, e mbështetur nga Rusia, e quajti aktin të paligjshëm — por Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në 2010 vendosi se shpallja nuk e shkelte të drejtën ndërkombëtare.

Çfarë mbetet

Rruga drejt lirisë nuk mbaroi më 2008, dhe nuk ishte vetëm e Kosovës. Beteja për të drejta vazhdon ende përtej kufijve të saj — te shqiptarët e harruar të Luginës së Preshevës dhe te shqiptarët e Maqedonisë së Veriut. Të jesh i ndershëm ndaj kësaj historie do të thotë të mos e zbukurosh: rruga njohu edhe gabime, ndarje të brendshme e çaste hakmarrjeje që na bëjnë të skuqemi. Por thelbi mbetet i pastër — një popull që zgjodhi të mbijetonte si komb dhe e fitoi shtetin e vet me një ngulm që pak popuj e kanë treguar.

Burimet:

• Britannica — "Kosovo: Self-declared independence" dhe "Kosovo: Autonomy, Ethnicity, Politics"
• NATO — "Kosovo Air Campaign (March–June 1999)" dhe teksti i Rezolutës 1244 (10 qershor 1999)
• 2008 Kosovo declaration of independence; United Nations Security Council Resolution 1244 (Wikipedia, dokumentet burimore)
• Balkan Insight — "Autonomy Abolished: How Milošević Launched Kosovo's Descent into War" (2020)
• Balkan Insight / Albanian Registry — biografi e Ibrahim Rugovës dhe sistemi paralel i LDK-së

— Redaksia ZHURMA