Kosova nën administrimin ndërkombëtar (UNMIK)

Më 10 qershor 1999, ditën që ushtria serbe nisi tërheqjen nga Kosova, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara miratoi Rezolutën 1244. Me të, një vend që sapo kishte dalë nga lufta dhe dëbimi nuk u kthye as në Serbi, as nuk u shpall i pavarur: ai u vendos nën një administratë ndërkombëtare të përkohshme. Lindi kështu UNMIK-u — *United Nations Interim Administration Mission in Kosovo* — eksperimenti më i guximshëm i qeverisjes ndërkombëtare që Kombet e Bashkuara kishin ndërmarrë ndonjëherë. Për nëntë vjet, fati i Kosovës u shkrua jo në Prishtinë e as në Beograd, por në një gjuhë regulloresh e raportesh që mbante vulën e Nju-Jorkut.

Çfarë lejoi Rezoluta 1244

Rezoluta 1244 ishte një kompromis i sajuar me kujdes diplomatik. Ajo i njihte formalisht Serbisë sovranitetin mbi Kosovën — një lëshim ndaj Beogradit dhe Moskës — por në praktikë ia hiqte çdo pushtet real. Të gjitha forcat ushtarake, policore e paramilitare serbe duhej të largoheshin plotësisht. Siguria i kalonte një force ndërkombëtare me pjesëmarrje thelbësore të NATO-s, e quajtur KFOR, që hyri menjëherë pas ndërhyrjes ajrore të NATO-s dhe mori nën kontroll çdo cep të territorit. Qeverisja civile — administrata, drejtësia, ekonomia, ndërtimi i institucioneve — i besohej UNMIK-ut.

Më 25 korrik 1999, përfaqësuesi i parë special i Sekretarit të Përgjithshëm, francezi Bernard Kouchner, nxori Regulloren 1999/1, e cila përqendronte në duart e UNMIK-ut "tërë autoritetin legjislativ dhe ekzekutiv, përfshirë administrimin e gjyqësorit". Asnjë administratë ndërkombëtare nuk kishte mbajtur kurrë pushtet kaq absolut mbi një popull. Përfaqësuesi special ishte njëkohësisht ligjvënës, qeveritar dhe gjykatës i fundit — një guvernator i shekullit njëzet, vetëm pa kurorë.

Katër shtyllat e protektoratit

Puna e UNMIK-ut u nda në katër shtylla. Administratën civile e drejtonte vetë OKB-ja; emergjencën humanitare fillimisht UNHCR-ja; ndërtimin e institucioneve dhe zgjedhjet OSBE-ja; rindërtimin ekonomik Bashkimi Evropian. Ishte një makineri e ndërlikuar, e mbushur me ekspertë të huaj, përkthyes e kontraktorë, që për shumë kosovarë u bë fytyra e përditshme e lirisë së fituar me gjak. Pas dëbimit masiv të 1999-ës, kthimi i qindra-mijëra refugjatëve dhe rindërtimi i fshatrave të djegura ishin fitorja e parë e prekshme e kësaj administrate.

Por liria nën kujdestari kishte një hidhërim të vetin. Populli që kishte ndërtuar gjatë viteve '90 një sistem paralel shtetëror nën udhëheqjen e Ibrahim Rugovës, që kishte mësuar fëmijët në shtëpi e kishte zgjedhur vetë presidentin e tij, tani duhej të priste vendimet e një guvernatori të emëruar nga jashtë. Kosova kishte fituar mbrojtjen, por jo ende zërin.

Korniza Kushtetuese dhe institucionet vendore

Hap pas hapi, UNMIK-u nisi t'ua kalonte kosovarëve copa pushteti. Më 15 maj 2001, përfaqësuesi special nënshkroi Regulloren 2001/9, që vendosi një *Kornizë Kushtetuese për Vetëqeverisjen e Përkohshme*. Ajo krijoi Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes — Kuvendin, qeverinë, presidencën — të cilave u jepeshin kompetenca të kufizuara, ndërsa fushat e ndjeshme ("kompetencat e rezervuara": siguria, marrëdhëniet me jashtë, statusi përfundimtar) mbeteshin fort në duart e UNMIK-ut.

Zgjedhjet e para mbarëkosovare u mbajtën më 17 nëntor 2001. Lidhja Demokratike e Kosovës e Rugovës doli e para me rreth 46 për qind të votave, dhe më 4 mars 2002 Kuvendi e zgjodhi Ibrahim Rugovën president. Kështu njeriu që kishte qenë presidenti simbolik i republikës paralele në vitet e errëta tani drejtonte një shtet të vërtetë në embrion — ende të kufizuar, por të zgjedhur lirisht nga populli i tij.

Marsi i 2004-ës: plasja

Pas pesë vjetësh, durimi shpërtheu. Më 17–18 mars 2004, e nxitur nga lajme të paverifikuara mediatike për mbytjen e disa fëmijëve shqiptarë, Kosova u përfshi nga dy ditë trazirash. Mbi pesëdhjetëmijë veta dolën në rrugë; mbetën të paktën nëntëmbëdhjetë të vdekur dhe qindra të plagosur; u dogjën shtëpi e objekte fetare ortodokse, dhe mijëra serbë e pjesëtarë të komuniteteve të tjera u zhvendosën. Ishte plaga më e rëndë morale e periudhës: dhuna ndaj pakicave njolloste vetë çështjen për të cilën Kosova kërkonte njohjen e botës. Por marsi i 2004-ës ishte edhe një mesazh i ashpër drejtuar Nju-Jorkut e Brukselit — gjendja e "as-as-as" e protektoratit pa horizont ishte e padurueshme. "Standardet para statusit" — formula me të cilën komuniteti ndërkombëtar shtynte vendimin — kishte vdekur në ato dy ditë.

Plani i Ahtisaarit dhe fundi i një epoke

Nga ai mësim lindi vullneti për ta zgjidhur statusin. Më 2005 nisën bisedimet ndërkombëtare, dhe diplomati finlandez Martti Ahtisaari u emërua i dërguar special i OKB-së. Në prill 2007 ai paraqiti *Propozimin Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës* — i njohur si Plani i Ahtisaarit — që rekomandonte "pavarësi të mbikëqyrur": Kosova do të kishte kushtetutën, flamurin, himnin e ushtrinë e vet, me garanci të forta për të drejtat e pakicave serbe. Rusia kërcënoi me veto në Këshillin e Sigurimit, dhe rruga përmes OKB-së u bllokua.

Atëherë Kosova zgjodhi rrugën e drejtpërdrejtë. Më 17 shkurt 2008, Kuvendi i saj shpalli pavarësinë, duke u zotuar të zbatonte plotësisht planin e Ahtisaarit. Me këtë akt, nëntë vitet e administratës ndërkombëtare hynë në perëndim: UNMIK-u u tkurr gradualisht, pushtetin civil e mori shteti i ri dhe një mision i ri evropian, EULEX-i, ndërsa Rezoluta 1244 mbeti formalisht në fuqi si fantazma e një epoke të mbyllur.

UNMIK-u mbetet një kapitull i dyzuar në kujtesën kombëtare. Ai ndaloi vrasjet, ktheu refugjatët, ngriti institucionet e para të lirisë; por gjithashtu e mbajti Kosovën për nëntë vjet në një gjysmë-jetë juridike, të varur nga vendime që merreshin larg saj. Ishte, siç do ta kishte thënë Konica, një liri me dorëza — e domosdoshme në fillim, e padurueshme në fund. Vlera e saj e vërtetë qe kjo: të bënte të tepërt vetveten. Kur Kosova u bë e aftë të qeveriste vetë, protektorati nuk kishte më arsye të ekzistonte — dhe kjo, në fund të fundit, ishte fitorja.

Burimet:

• Rezoluta 1244 (1999) e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, dokumentet zyrtare (UNMIK / UN Documents).
• UNMIK, Regullorja 1999/1 dhe Regullorja 2001/9 (Korniza Kushtetuese për Vetëqeverisjen e Përkohshme).
• Human Rights Watch, *Failure to Protect: Anti-Minority Violence in Kosovo, March 2004* (2004).
• Martti Ahtisaari, *Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement* (S/2007/168), Kombet e Bashkuara, 2007.
• Encyclopædia Britannica, "Kosovo: history" dhe "UNMIK".

— Redaksia ZHURMA