Nekibe Kelmendi: juristja që dhimbjen e ktheu në shtetin e së drejtës

Nekibe Kelmendi (Pejë, 11 maj 1944 – Prishtinë, 19 qershor 2011) ishte juriste dhe ministrja e parë grua e Drejtësisë e Republikës së Kosovës — gruaja që të njëjtin kod ligjor, për të cilin i vranë burrin e të dy djemtë, u kthye ta ndërtonte si shtet. Nga bankat e para të një fakulteti juridik ku shqiptaret gra ishin të numërueshme, ajo doli gjyqtarja dhe avokatja e parë shqiptare, derisa regjimi i Millosheviçit e nxori nga salla më 1987 vetëm sepse ishte shqiptare. Natën kur nisi fushata ajrore e NATO-s, më 24 mars 1999, policia serbe i mori nga shtëpia bashkëshortin Bajram Kelmendin dhe dy djemtë, Kastriotin e Kushtrimin; kur ajo pyeti ku po i çonin, iu përgjigjën «pyesni NATO-n». Të tre u gjetën të pushkatuar dy ditë më vonë. Nekibe Kelmendi nuk u tërhoq në zi: dhimbjen e ktheu në qëndresë institucionale — bashkëdrejtoi Departamentin e Drejtësisë të UNMIK-ut, ndihmoi të hartohej kushtetuta e shtetit të ri dhe u bë ministrja e tij e parë grua e Drejtësisë. Ajo është gjysma tjetër e një kodi: aty ku Bajrami e mbrojti të drejtën dhe u vra për të, Nekibja e mbijetoi dhe e ngriti në shtet.

Nga Peja te banka e gjyqtares

Nekibe Kelmendi lindi më 11 maj 1944 në Pejë, në perëndim të Kosovës, dhe u shkollua në një kohë kur për një vajzë shqiptare rruga drejt së drejtës ishte gati e pashkelur. Më 1968 u diplomua në Fakultetin Juridik të Universitetit të Prishtinës — ndër gratë e para shqiptare të atij fakulteti — dhe menjëherë hyri në gjyqësor. Prej vitit 1968 e mbajti detyrën e gjyqtares, me një ndërprerje mes viteve 1974 dhe 1976 kur ushtroi profesionin e avokates: sipas të dhënave biografike, ajo qe avokatja e parë grua shqiptare në Kosovë. Në një administratë ku shqipja mezi hynte në sallën e gjyqit dhe ku gruaja shqiptare gjendej dyfish në margjinë — si grua dhe si shqiptare — Kelmendi zuri një vend që deri atëherë e kishin mbajtur vetëm burrat, dhe e mbajti me autoritetin e ligjit, jo si përjashtim i toleruar.

Gruaja që ligji nuk mund ta hiqte, por regjimi po

Karriera e saj gjyqësore vazhdoi deri më 1987. Atë vit, ndërsa Slobodan Millosheviçi ngrihej në krye të Serbisë dhe përgatiste heqjen e autonomisë së Kosovës, Kelmendi u shkarkua nga posti i gjyqtares — jo për ndonjë vendim të gabuar, por si pjesë e spastrimit sistematik të shqiptarëve nga administrata, gjyqësori, universiteti e shkolla. Ajo nuk u largua nga e drejta; u zhvendos brenda saj. Mes viteve 1987 dhe 1991 shërbeu si sekretare e përgjithshme e Odës së Avokatëve të Kosovës, në zemër të bashkësisë profesionale që po mbetej e vetmja mburojë ligjore e një populli të përjashtuar nga institucionet e veta. Kur shteti të nxjerr nga salla sepse i përket një kombi të caktuar, vetë prania jote atje bëhet dëshmi — dhe Kelmendi zgjodhi të mos e lironte tabanin e së drejtës edhe kur pushteti ia kishte marrë karrigen.

Këshilli dhe rrjeti i «Alternativës»

Më 14 dhjetor 1989, bashkë me bashkëshortin Bajram Kelmendin, historianin Zekeria Cana, Adem Demaçin e të tjerë, Nekibe Kelmendi qe ndër bashkëthemeluesit e Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut — organizata e parë joqeveritare në Kosovë, qendra që do të dokumentonte, rast pas rasti, shkeljet e regjimit. Ajo u bë gjithashtu anëtare themeluese e Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe një nga zyrtaret e saj të larta — sekretare e përgjithshme dhe më vonë nënkryetare, e vetmja grua në majën e një partie që drejtonte të gjithë «shtetin paralel» të Ibrahim Rugovës. Kjo ishte «Alternativa» paqësore: një shkollim, një shëndetësi, një administratë dhe një sistem të drejtash që funksiononin nën tokë, jashtë shtetit që i mohonte. Në atë rrjet, Kelmendi mbante hallkën më të vështirë — atë të ligjit — bashkë me një brez juristësh e intelektualësh që i njëjti regjim do t'i shënjestronte një nga një.

Nata e 24 marsit

Natën kur nisi fushata ajrore e NATO-s, më 24 mars 1999, pesë policë serbë hynë në shtëpinë e familjes Kelmendi në Prishtinë dhe morën Bajramin bashkë me dy djemtë e çiftit, Kushtrimin tetëmbëdhjetëvjeçar dhe Kastriotin tridhjetenjëvjeçar. Kur Nekibe Kelmendi pyeti se ku po i çonin, përgjigjja e ftohtë e policisë ishte «pyesni NATO-n». Dy ditë më pas, më 26 mars, të tre u gjetën të pushkatuar pranë një pike karburanti buzë rrugës Prishtinë–Fushë Kosovë. Në një natë të vetme, gruaja që kishte ndërtuar jetën mbi bindjen se e drejta mbron, humbi bashkëshortin — juristin që kishte paditur Millosheviçin në Hagë — dhe të dy fëmijët. Askush nuk u dënua kurrë për vrasjen. Regjimi që e kishte nxjerrë nga salla më 1987 tani i kishte marrë familjen; llogaria mes saj dhe mohimit ishte bërë e plotë dhe e pambulueshme.

Dhimbjen e ktheu në institucion

Ajo që erdhi më pas është arsyeja pse Nekibe Kelmendi mbahet mend jo si viktimë, por si ndërtuese. Në vend që t'i dorëzohej zisë, ajo u kthye pikërisht te ligji që i kishte kushtuar gjithçka. Mes janarit 2000 dhe nëntorit 2001 shërbeu si bashkëdrejtore e Departamentit të Drejtësisë të Misionit të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK) — në pikënisjen e ndërtimit të një sistemi gjyqësor nga rrënojat e luftës. Më pas mori pjesë në grupet e ekspertëve për bisedimet e statusit të Kosovës dhe për hartimin e kushtetutës së shtetit të ri. Kur Kosova shpalli pavarësinë më 2008, Nekibe Kelmendi u emërua ministre e Drejtësisë në qeverinë e parë të shtetit të pavarur, post që e mbajti deri më 2010 — ministrja e parë grua e Drejtësisë e vendit. Njëkohësisht ishte deputete e LDK-së në Kuvend. Shteti ligjor për të cilin ishte vrarë Bajrami tani po merrte trajtë institucionale nga duart e së veje së tij.

Trashëgimia

Nekibe Kelmendi ndërroi jetë më 19 qershor 2011 në Prishtinë, në moshën gjashtëdhjeteshtatë vjeç. E kujtojnë si simbol të qëndresës: gruaja që humbi burrin e dy djemtë dhe, në vend të hakmarrjes ose të heshtjes, dha gjithçka që i mbeti për vendin — për një sistem drejtësie ku dhuna të mos mund t'i shpëtonte më ligjit. Biografia e saj është vetë teza e këtij muzeu e shkruar në një jetë të vetme: e drejta si arma më e pambrojtur dhe njëherësh më e qëndrueshme e një populli. Aty ku regjimi u përgjigj me plumb dhe me «pyesni NATO-n», Nekibe Kelmendi u përgjigj me institucion — me një ministri, me një kushtetutë, me një shtet që Millosheviçin e mbijetoi. Historia e familjes Kelmendi nuk është rrëfim humbjeje; është dëshmia se kodi mbetet edhe kur dhuna harrohet, dhe se ata që e mbajnë atë kod, edhe kur i vrasin, e kanë tashmë të fituar.