Konferenca e Rambujesë: diplomacia që i hapi rrugën ndërhyrjes

Ka çaste kur historia e një populli kalon nëpër një derë të ngushtë, dhe dera quhet diplomaci. Konferenca e Rambujesë, e mbajtur në kështjellën mesjetare të Château de Rambouillet, rreth pesëdhjetë kilometra në jugperëndim të Parisit, ishte një derë e tillë. Atje, midis 6 shkurtit dhe 23 shkurtit 1999, dhe pastaj sërish në Paris më 15–18 mars, u luajt akti i parafundit i një drame që zgjaste një shekull: a do të mbetej Kosova nën Beograd, apo do të nisej, më në fund, drejt lirisë?

Pse u thirr konferenca

Rambujeja nuk lindi nga mirëdashja. Ajo lindi nga gjaku. Lufta e Kosovës 1998–1999 kishte arritur kulmin: fshatra të djegura, kolona refugjatësh, masakra që tronditën opinionin ndërkombëtar. Pas dhjetë vjetësh që nga heqja e autonomisë në 1989 dhe pas dështimit të rezistencës paqësore për të lëvizur Beogradin, Grupi i Kontaktit — Shtetet e Bashkuara, Britania, Franca, Gjermania, Italia dhe Rusia — vendosi t'i ulte palët me forcë në një tryezë. Mesazhi ishte i thjeshtë dhe brutal: ose marrëveshje, ose pasoja.

Tre ndërmjetës drejtuan bisedimet — amerikani Christopher Hill, austriaku Wolfgang Petritsch dhe rusi Boris Majorski. Sekretarja amerikane e Shtetit, Madeleine Albright, qëndroi në prapaskenë si forca lëvizëse e gjithë procesit. Ishte një diplomaci e armatosur me kërcënimin e NATO-s, dhe të dyja palët e dinin.

Dy delegacionet

Republika Federale e Jugosllavisë dërgoi një delegacion prej trembëdhjetë vetash, të orientuar nga Sllobodan Millosheviçi nga Beogradi. Pala shqiptare numëronte rreth gjashtëmbëdhjetë përfaqësues — dhe vetë përbërja e saj ishte një ngjarje. Në krye u vendos, për habinë e shumëkujt, jo presidenti i njohur i rezistencës paqësore, por një komandant i ri njëzet e nëntëvjeçar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës: Hashim Thaçi. Pranë tij ishin Ibrahim Rugova, intelektuali Rexhep Qosja dhe gazetari Veton Surroi. Për herë të parë, rryma paqësore dhe ajo e armatosur uleshin nën të njëjtën flamur diplomatik.

Ishte një bashkim i brishtë, plot tensione. Por ai mbart një të vërtetë që duhet thënë me ndershmërinë e Konicës: shqiptarët shkuan në Rambuje të përçarë, të dyshimtë ndaj njëri-tjetrit, dhe vetëm presioni i jashtëm i mbajti bashkë. Uniteti ynë, atëherë si shpesh më vonë, u shtrëngua nga rrethanat më shumë se nga urtësia.

Çfarë ofronte teksti

Dokumenti — i quajtur zyrtarisht "Marrëveshja e Përkohshme për Paqe dhe Vetëqeverisje në Kosovë" — nuk premtonte pavarësi. Ai parashikonte një periudhë tranzicioni prej tre vjetësh me autonomi të gjerë demokratike brenda Jugosllavisë: parlament, qeveri, polici dhe gjyqësor kosovar, tërheqje të forcave serbe dhe një forcë ndërkombëtare zbatuese të udhëhequr nga NATO-ja. Çelësi ishte një fjali e vetme, e mjegullt me qëllim: tre vjet pas hyrjes në fuqi, do të mbahej një takim ndërkombëtar për të përcaktuar "një mekanizëm për zgjidhjen përfundimtare" — formulë që shqiptarët e lexonin si referendum për pavarësi, dhe që Beogradi e kuptonte po ashtu, prandaj e refuzonte.

Pengesë e rëndë u bë Shtojca B, aneksi ushtarak. Ai i jepte NATO-s lëvizje të lirë e të papenguar jo vetëm në Kosovë, por në tërë territorin e Jugosllavisë. Beogradi e quajti këtë kapitullim dhe okupim; shumë kritikë perëndimorë e panë si kusht të paranueshëm, të menduar pikërisht që të mos pranohej. Aty qëndron ende një debat historik që e shqyrtojmë me ftohtësi: a ishte Rambujeja një ofertë e sinqertë paqeje, apo një skenë e ndërtuar për të legjitimuar ndërhyrjen e NATO-s që pasoi?

Nënshkrimi dhe refuzimi

Delegacioni shqiptar nuk nënshkroi menjëherë. Thaçi, si komandant lufte, ngurronte t'i jepte firmën një teksti që nuk garantonte lirinë dhe që linte armëkrimin e UÇK-së në mjegull. Konferenca u shpëtua, sipas dëshmive, nga një fjali e vetme e mençur e Veton Surroit: delegacioni do të nënshkruante pas dy javësh, pasi të konsultohej me popullin e Kosovës dhe me institucionet politike e ushtarake. Kjo formulë ruajti njëkohësisht dinjitetin e luftëtarëve dhe vullnetin për paqe.

Më 18 mars 1999, në Paris, pala shqiptare nënshkroi. Beogradi refuzoi. Ai refuzim — jo firma shqiptare — u bë çelësi që hapi qiellin. Më pak se një javë më vonë, më 24 mars, nisën bombardimet e NATO-s. Rambujeja kishte dështuar si marrëveshje, por kishte arritur diçka tjetër: ndau qartë, para botës, kush e deshi paqen dhe kush e refuzoi atë.

Trashëgimia

Historianët ende debatojnë nëse Rambujeja ishte një rast i humbur apo një teatër i pashmangshëm. E vërteta, e parë me sytë e sotëm, është më e thjeshtë e më e ashpër: ishte ura e fundit diplomatike para luftës, dhe duke nënshkruar, shqiptarët fituan terrenin moral që do t'i çonte, nëntë vjet më vonë, drejt pavarësisë së 17 shkurtit 2008. Rambujeja qëndron sot si dëshmi se liria e një populli kalon edhe nëpër salla konferencash, jo vetëm nëpër fusha beteje — dhe se një firmë, e vënë në momentin e duhur, peshon sa një batalion.

Burimet:

• Wikipedia, "Rambouillet Agreement" dhe "Rambouillet conference" (përmbledhje me referenca primare).
• Institute for War and Peace Reporting (IWPR), "Rambouillet and Aftermath: Why the KLA Refused in Rambouillet".
• RAND Corporation, monografi mbi vendimmarrjen e Millosheviçit (MR1351, Chapter Two).
• U.S. Department of State, arkivi 1997–2001, letra e Hashim Thaçit drejtuar Madeleine Albright, 15 mars 1999.
• Office of the High Representative, "Contact Group Statement – Rambouillet, 23 February 1999".

— Redaksia ZHURMA